Ông Nguyễn Thanh Hải, công dân phường Phủ Lý (Ninh Bình) cầm trên tay kết quả tách hộ vừa được giải quyết, bày tỏ sự hài lòng: “Cán bộ Trung tâm phục vụ hành chính công nhiệt tình hướng dẫn. Người lớn tuổi như chúng tôi có những thao tác khó trên điện thoại thông minh đều được hỗ trợ tận tình”.
Mô hình hai cấp: Người dân hài lòng, cán bộ chịu áp lực
Sau gần một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, bộ máy mới hoạt động ổn định, quy trình giải quyết công việc được rút ngắn. Trên phạm vi cả nước, số đơn vị hành chính cấp xã giảm từ hơn 10 nghìn xuống còn hơn 3.300 đơn vị. Tuy nhiên, quy mô địa bàn, dân số và khối lượng công việc của mỗi xã, phường tăng lên đáng kể. Nhiều cán bộ cấp xã phải xử lý công việc tương đương 4-5 phòng chuyên môn cấp huyện trước đây, đồng thời chịu sự hướng dẫn của 6-7 sở, ngành khác nhau.
Hải Phòng: Tăng trưởng hai con số, áp lực quản trị gia tăng
Tại Hải Phòng, việc hợp nhất Hải Phòng và Hải Dương thực hiện mô hình hai cấp từ ngày 1/7/2025 tạo không gian phát triển mới. Sau một năm, thành phố duy trì tốc độ tăng trưởng hai con số, đứng đầu cả nước về Chỉ số cải cách hành chính và Chỉ số hài lòng của người dân. Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy phường Hồng Bàng Lê Thị Vân cho biết, bộ máy mới vận hành thuận lợi nhờ hạ tầng công nghệ thông tin tốt và đội ngũ cán bộ có trình độ cao. Tuy nhiên, Bí thư Thành ủy Hải Phòng Lê Ngọc Châu từng chỉ ra rằng thành phố trực tiếp quản lý 114 xã, phường và đặc khu, khiến yêu cầu điều hành, kiểm tra, giám sát phức tạp hơn.
Ninh Bình: Thiếu nhân lực, cán bộ làm việc “ba ca một ngày”
Tại Ninh Bình, sau hợp nhất, tỉnh có diện tích gần 3.943 km², dân số hơn 4,4 triệu người với 129 đơn vị hành chính cấp xã. Đồng chí Đỗ Trung Nam, Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy phường Hoa Lư nhớ lại những ngày đầu, lãnh đạo phường động viên cán bộ làm việc theo tinh thần “ba ca một ngày”. Đến tháng 5/2026, tỉnh đã điều động 190 cán bộ, công chức từ cấp tỉnh về hỗ trợ cấp xã, nhưng nhiều xã, phường vẫn thiếu nhân lực ở các lĩnh vực đất đai, tài chính, xây dựng và công nghệ thông tin.
Chất lượng đội ngũ chưa đồng đều
Kết quả khảo sát tại nhiều địa phương cho thấy khoảng 80% đội ngũ công chức cấp xã hiện nay vốn là cán bộ xã trước đây; chỉ khoảng 20% là cán bộ cấp huyện được điều động xuống. Trong khi đó, chức năng, nhiệm vụ của cấp xã đã thay đổi: vừa thực hiện nhiệm vụ truyền thống, vừa tiếp nhận phần lớn công việc của cấp huyện và thêm nhiệm vụ từ cấp tỉnh. Nhiều cán bộ phải làm công việc khác chuyên môn, tồn tại tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm. Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Tân Thanh (Ninh Bình) Hoàng Mạnh Dũng cho rằng cần tiếp tục đào tạo, bồi dưỡng và có chính sách phù hợp để giữ chân người có năng lực.
Giải pháp: Phân quyền thực chất, chuyển đổi số và đầu tư cho cán bộ
Các chuyên gia cho rằng cần hoàn thiện thể chế theo hướng phân quyền thực chất hơn, tránh tình trạng nhiệm vụ chuyển xuống nhưng thẩm quyền vẫn ở cấp trên. Cần thiết kế bộ máy tinh gọn hợp lý, đổi mới chế độ công vụ theo vị trí việc làm, xây dựng cơ chế đánh giá thực chất. Chuyển đổi số cũng là yêu cầu cấp thiết khi nhiều địa phương gặp khó khăn do dữ liệu chưa liên thông, phần mềm rời rạc, hạ tầng chưa đồng bộ. Việc Trung ương xác định năm 2026 là “Năm cán bộ cơ sở” cho thấy trọng tâm nâng cao chất lượng đội ngũ thực thi.
Hiệp hội Khoa học hành chính Việt Nam đề xuất thiết kế cơ quan chuyên môn của UBND cấp xã gồm 5 phòng: Văn phòng HĐND và UBND, Phòng Kinh tế tổng hợp, Phòng Kinh tế ngành, Phòng Nội vụ, Phòng Văn hóa-xã hội, cùng Trung tâm Phục vụ hành chính công và Văn phòng đăng ký đất đai.
Một năm là khoảng thời gian chưa dài để đánh giá toàn diện, nhưng thực tiễn từ Hải Phòng và Ninh Bình cho thấy mô hình hai cấp đã bước đầu chứng minh tính đúng đắn. Khi cấp xã trở thành “trung tâm” thực thi, đầu tư cho cán bộ cơ sở phải được xem là đầu tư cho năng lực phát triển của địa phương và đất nước.
