Dù thuyết phục được phe cứng rắn trong giới quân sự và chính trị ủng hộ quá trình đàm phán, giới lãnh đạo Iran hiện đối mặt với thách thức từ phe “cực kỳ cứng rắn”. Theo CNN, trước khi bản ghi nhớ Mỹ - Iran được ký kết, nhóm các nhân vật theo đường lối cực đoan đã nỗ lực phản đối đến cùng.
Phản ứng dữ dội từ phe cứng rắn
Khi thông tin về bản ghi nhớ được hé lộ, ông Mahmoud Nabavian, Phó chủ tịch Ủy ban An ninh Quốc gia của Quốc hội Iran, ngay lập tức cảnh báo thỏa thuận sẽ biến Iran thành "thuộc địa". Phát biểu trên truyền hình Iran ngày 15/6, ông chỉ trích bản ghi nhớ "gây tổn hại" và buộc Iran phải nhượng bộ đáng kể. "Chiến thắng chỉ có thể đạt được bằng sự kháng cự. Với cách tiếp cận hiện nay, chưa có chiến thắng nào đạt được và nguy cơ chiến tranh cũng sẽ không biến mất", ông Nabavian nói.
Một nhóm 60 nghị sĩ đồng quan điểm đã ký thư yêu cầu trưởng đoàn đàm phán Mohammad Bagher Qalibaf, Chủ tịch Quốc hội Iran, giải trình về bản ghi nhớ. Nghị sĩ Abol-Fazl Abootorabi yêu cầu bản ghi nhớ phải được Quốc hội phê chuẩn, trong khi một nghị sĩ khác gọi thỏa thuận là "sự vi phạm các lằn ranh đỏ của Lãnh tụ Tối cao".
Phe Paydari và nguy cơ mất vai trò
Theo The Atlantic, khoảng một chục nhân vật trong Hội đồng An ninh Quốc gia Iran, cơ quan điều hành thực tế, chỉ có một thành viên phản đối bản ghi nhớ, nhiều khả năng là ông Saeed Jalili, người dẫn dắt Mặt trận Kiên định Cách mạng Hồi giáo (Jebhe-ye Paydari). Phe Paydari chủ trương Iran không cần thỏa hiệp với phương Tây, mà có thể tồn tại bằng nội lực. Dù không chiếm đa số, nhóm này có ảnh hưởng đáng kể và có khả năng huy động người dân xuống đường diễu hành ủng hộ chính quyền.
Ông Babak Dorbeiki, cựu quan chức Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược Iran, nói với DW rằng phản ứng dữ dội của phe Paydari xuất phát từ "vấn đề sống còn". Phe này nhìn nhận đàm phán không có lợi cho luồng quan điểm cứng rắn, vì lực lượng của họ phát triển dựa trên khả năng đối đầu. Nếu Iran chuyển sang thực dụng trong quản trị, kinh tế và ngoại giao, phe cực kỳ cứng rắn có nguy cơ mất vai trò. Ông Dorbeiki cho rằng họ có thể gây khó khăn cho quá trình đàm phán và làm gia tăng tranh cãi, nhưng khó phá vỡ toàn bộ tiến trình.
Cuộc giằng co kéo dài bốn thập kỷ
Chính trường Iran luôn tồn tại cuộc giằng co giữa nhóm theo chủ trương phát triển kinh tế, sẵn sàng linh hoạt, và nhóm theo hệ tư tưởng cứng rắn chống Mỹ và Israel. Cuộc đấu này kéo dài từ thập niên 1990, với phe phát triển kinh tế thường yếu thế do cố Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei thường đứng về phe cứng rắn.
Mới đây, Lãnh tụ Tối cao mới Mojtaba Khamenei thông qua bản ghi nhớ nhưng nhấn mạnh "có quan điểm khác", tạo khoảng cách an toàn với thỏa thuận. Ông viết: "Về nguyên tắc, tôi có quan điểm khác. Tuy nhiên, dựa trên cam kết mà trưởng đoàn đàm phán đưa ra về việc bảo vệ quyền lợi dân tộc, tôi đã thông qua việc thực hiện thỏa thuận". Đại diện của Lãnh tụ Tối cao, ông Mohammad Mehdi Mirbagheri, trấn an dư luận: "Các cuộc đàm phán đang diễn ra sẽ không đặt Iran ở thế yếu. Lãnh tụ giám sát chặt chẽ, đưa ra cảnh báo cứng rắn khi cần và kiểm soát tình hình".
Thách thức từ lịch sử và triển vọng kinh tế
Đây không phải lần đầu Iran đứng trước hy vọng. Thập niên 1990, Tổng thống Ali Akbar Hashemi Rafsanjani tìm cách cải thiện quan hệ với phương Tây nhưng gặp cản trở nội bộ và đối tác Mỹ thiếu nhất quán. Hai thập kỷ sau, Tổng thống Hassan Rouhani mất nhiều năm đàm phán để đạt thỏa thuận hạt nhân với chính quyền Barack Obama, nhưng năm 2018 Mỹ rút lui dưới thời Tổng thống Trump.
Giới lãnh đạo Iran hiện vừa xử lý chia rẽ nội bộ, vừa đối mặt nguy cơ đổ vỡ đàm phán. Đoàn đàm phán Iran phải khéo léo xoa dịu phe cực kỳ cứng rắn và đưa ra lựa chọn dứt khoát, nếu không có thể để vuột mất thỏa thuận mang lại lợi thế phát triển kinh tế. Bà Sanam Vakil, Giám đốc Chương trình Trung Đông tại Chatham House, nhận định Iran cần sự cải thiện kinh tế trong ngắn hạn để tạo hiệu ứng dễ nhận thấy trong đời sống người dân.
