Gần một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, nhiều địa phương ghi nhận bộ máy vận hành thông suốt hơn, người dân tiếp cận dịch vụ công thuận lợi hơn. Tuy nhiên, phía sau những kết quả đáng ghi nhận đó là áp lực lớn đặt lên đội ngũ cán bộ cấp xã, phường.
Tại hội thảo "Định vị đúng chính quyền địa phương hai cấp và những vấn đề đặt ra", ông Nguyễn Thanh Bình, Bí thư Đảng ủy xã Hoài Đức (Hà Nội), cho biết việc chuyển sang mô hình mới là một bước đột phá lớn trong tổ chức bộ máy, giúp giảm tầng nấc trung gian và đưa chính quyền đến gần người dân hơn. Đi cùng với đó là khối lượng công việc gia tăng đáng kể với ông và anh em cán bộ ở xã.
Theo ông Bình, hiện khối UBND xã có khoảng 70 cán bộ, công chức, phải thực hiện khối lượng công việc tương đương 10 phòng chuyên môn cấp huyện trước đây. Cấp xã hiện đảm nhiệm khoảng 924 nhiệm vụ và giải quyết khoảng 430 thủ tục hành chính. Từ tháng 7/2025 đến nay, riêng xã Hoài Đức đã tiếp nhận và giải quyết khoảng 15.000 hồ sơ thủ tục hành chính, bình quân 1.500 hồ sơ mỗi tháng.
"Khối lượng văn bản và hồ sơ khổng lồ buộc cán bộ phải làm việc với cường độ rất cao, thường xuyên làm thêm giờ mới có thể đảm bảo tiến độ", ông Bình chia sẻ.
Áp lực từ chuyên môn sâu
Từ góc độ quản lý ngành nội vụ, ông Vũ Ngọc Khánh, Phó giám đốc Sở Nội vụ Tuyên Quang, cho rằng mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã tạo ra những chuyển biến rõ nét về tổ chức bộ máy và chất lượng phục vụ người dân. Sau khi bỏ cấp trung gian, nhiều quy trình được rút ngắn, việc chỉ đạo, điều hành giữa cấp tỉnh và cấp xã trực tiếp hơn, giảm tình trạng chồng chéo về nhiệm vụ và thẩm quyền.
Mặt khác, ông nhận thấy áp lực công việc dồn xuống cấp xã tăng rất lớn sau khi không còn cấp huyện, trong khi năng lực đội ngũ công chức giữa các địa phương chưa đồng đều, nhiều người phải kiêm nhiệm nhiều lĩnh vực. Đặc biệt, ở những mảng chuyên môn sâu như đất đai, xây dựng, tài chính - ngân sách hay đầu tư công, không ít công chức cơ sở vẫn gặp khó khăn trong quá trình thực thi nhiệm vụ.
Theo ông Khánh, một số quy trình chuyên môn hiện vẫn được thiết kế theo tư duy quản lý cũ, cơ chế phối hợp liên thông chưa thật sự đồng bộ, tâm lý chờ xin ý kiến cấp trên vẫn tồn tại ở một số nơi. Đây là những điểm cần tiếp tục hoàn thiện để mô hình hai cấp vận hành hiệu quả hơn trong thời gian tới.
Áp lực kép với cán bộ xã, phường
Không chỉ áp lực về số lượng công việc, nhiều cán bộ cơ sở còn đối mặt với áp lực trách nhiệm khi phải đảm nhận những việc chuyên môn sâu mà trước đây thuộc thẩm quyền hoặc được hỗ trợ trực tiếp từ cấp huyện.
Một lãnh đạo phường tại Hải Phòng cho biết địa phương có hơn 40.000 dân, tốc độ đô thị hóa nhanh mà biên chế hiện vẫn chưa tương xứng với khối lượng công việc thực tế. Sau khi sắp xếp bộ máy, cấp xã chỉ còn một số phòng chuyên môn trong khi phải đảm nhiệm nhiều lĩnh vực phức tạp như đất đai, quy hoạch, quản lý đô thị, công nghệ thông tin hay tài chính.
Theo vị lãnh đạo này, có những phòng chuyên môn hiện phải thực hiện đồng thời công việc tương ứng với 6-7 đầu mối sở, ngành cấp trên.
"Chúng tôi vẫn thường nói vui rằng trưởng phòng có là "siêu nhân" mới có thể nắm hết tất cả các quy định pháp luật chuyên ngành để xử lý, tham mưu chính xác", ông chia sẻ.
Nỗi lo không chỉ nằm ở khối lượng công việc mà còn là nguy cơ sai sót khi thực thi nhiệm vụ.
"Có những chủ tịch xã, phường lần đầu được giao ký hồ sơ đất đai, điều chỉnh quy hoạch nhưng vì không nắm chắc luật nên không dám ký vì sợ sai, sợ trách nhiệm", vị lãnh đạo này nói.
Sau quá trình khảo sát thực tế, Hiệp hội Khoa học Hành chính Việt Nam nhận định nhiều trưởng phòng tại cấp xã hiện phải xử lý các nghiệp vụ vốn thuộc nhiều phòng chuyên môn khác nhau trước đây. Vì vậy, "cán bộ xã, phường vẫn nói vui, trưởng phòng là "siêu nhân" mới không sai".
Theo Hiệp hội, chất lượng đội ngũ công chức cấp xã hiện chưa đồng đều. Nhiều người phải đảm nhận công việc không đúng chuyên môn đào tạo trong khi tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm vẫn tồn tại ở một bộ phận cán bộ.
Chuyển đổi số chưa giảm tải như kỳ vọng
Bên cạnh đó, chuyển đổi số cũng chưa giúp giảm tải như kỳ vọng. Nhiều địa phương phản ánh cán bộ vẫn phải vận hành đồng thời nhiều phần mềm chuyên ngành khác nhau nhưng dữ liệu chưa liên thông. Theo ông Nguyễn Thanh Bình, dù đây là công cụ quan trọng để giảm tải công việc, nhưng thực tế triển khai vẫn còn nhiều bất cập. Một trong những khó khăn lớn nhất là hệ thống cơ sở dữ liệu hiện vẫn chưa đạt tiêu chuẩn "đúng, đủ, sạch, sống" và thiếu tính liên thông.
Tình trạng này dẫn đến việc cán bộ cơ sở phải chịu áp lực "kép". Một mặt phải thực hiện nhập liệu lên hệ thống điện tử, mặt khác vẫn phải làm một số báo cáo thủ công khi có yêu cầu đột xuất do chưa có dữ liệu cập nhật theo thời gian thực và chưa thể trích xuất trực tiếp.
Ông Bình kỳ vọng: "Nếu có một hệ thống dữ liệu dùng chung hoàn chỉnh và liên thông, có thể chủ động theo dõi số liệu mà không cần làm một số báo cáo mới thực sự giải phóng sức lao động để cán bộ, tập trung giải quyết nhiệm vụ chuyên môn".
Quản trị bằng dữ liệu thay vì báo cáo giấy
Từ thực tiễn vận hành, nhiều ý kiến tại hội thảo cho rằng lời giải cho áp lực của cấp cơ sở không nằm ở việc yêu cầu cán bộ làm việc nhiều hơn mà phải thay đổi phương thức quản trị. Chia sẻ kinh nghiệm tại Hà Nội, ông Cồ Như Dũng, Chủ tịch UBND phường Giảng Võ, cho biết địa phương đã xây dựng Trung tâm phân tích dữ liệu và điều hành (IOC) cấp phường cùng kho dữ liệu dùng chung với khoảng 300 chỉ số điều hành.
Thay vì chờ các báo cáo giấy định kỳ, lãnh đạo phường có thể theo dõi trực tiếp các số liệu về dân cư, kinh tế, đầu tư công, thu ngân sách hay tiến độ giải quyết công việc theo thời gian thực.
"Mọi vấn đề đều hiển thị bằng biểu đồ trực quan. Điều này giúp loại bỏ gần như hoàn toàn việc phải làm báo cáo giấy hàng tuần, hàng tháng, giảm tải áp lực hành chính rất lớn cho cán bộ chuyên môn", ông Dũng cho biết.
Theo thống kê của phường Giảng Võ, chỉ từ đầu năm đến nay địa phương đã tiếp nhận hơn 13.700 văn bản và phát hành hơn 3.100 văn bản đi. Nhờ ứng dụng công nghệ theo dõi quy trình xử lý, lãnh đạo có thể biết chính xác hồ sơ đang được xử lý ở đâu, ai phụ trách và có nguy cơ quá hạn hay không.
Cùng với IOC, địa phương còn triển khai bản đồ số để quản lý trật tự đô thị, môi trường và xử lý phản ánh của người dân dựa trên dữ liệu hình ảnh thực tế.
Theo Chủ tịch UBND phường Giảng Võ, mô hình chính quyền hai cấp chỉ có thể vận hành hiệu quả khi chính quyền cơ sở chuyển từ phương thức quản lý thủ công sang quản trị hiện đại dựa trên dữ liệu.
