Ngày 17/7 vừa qua, Hội đồng nhân dân tỉnh Thái Nguyên đã ban hành Nghị quyết số 61/2026/NQ-HĐND quy định mức thu và quản lý, sử dụng kinh phí đóng góp của tổ chức, cá nhân khai thác khoáng sản trên địa bàn. Theo đó, các đơn vị hoạt động trong lĩnh vực này sẽ phải đóng góp 1% giá tính thuế tài nguyên tương ứng với từng nhóm, loại khoáng sản để đầu tư trở lại cho xã có hoạt động khai thác, chế biến khoáng sản, hướng tới cải thiện hạ tầng kinh tế - xã hội, sản xuất, sinh hoạt và đời sống người dân.
Quyết định trên được đưa ra trong bối cảnh Thái Nguyên là một trong những tỉnh có nguồn tài nguyên khoáng sản phong phú bậc nhất cả nước. Vonfram tại đây có trữ lượng lớn nhất toàn quốc, cùng với trữ lượng than đáng kể. Nhiều năm qua, hoạt động khai thác, chế biến khoáng sản đã cung cấp thép xây dựng, chì, kẽm, than, vật liệu xây dựng và vật liệu san lấp cho nền kinh tế, đồng thời tạo ra nguồn hàng xuất khẩu chiến lược từ mỏ vonfram Núi Pháo.
Ngành khai khoáng cũng đang giải quyết việc làm cho hàng vạn lao động. Riêng Công ty cổ phần Gang thép Thái Nguyên đang sử dụng hơn 3.000 người; khu vực khai thác, chế biến vonfram Núi Pháo có gần 1.000 công nhân, kỹ sư, chuyên gia; còn các mỏ than, sắt, chì - kẽm duy trì từ 400 đến 500 lao động mỗi mỏ. Hằng năm, ngành này đóng góp hàng nghìn tỷ đồng vào ngân sách tỉnh.
Nghịch lý xã có nhiều mỏ vẫn nghèo
Thế nhưng, lợi ích từ khoáng sản chưa thực sự đến với những nơi đang phải hứng chịu các tác động tiêu cực. Xã Quang Sơn là một ví dụ điển hình. Với địa hình núi đá chiếm 2/3 diện tích tự nhiên, xã này đang có 18 mỏ đá hoạt động khai thác và chế biến đá xây dựng, cung cấp tới 40% sản lượng đá xây dựng cho toàn tỉnh. Tuy nhiên, Quang Sơn vẫn là xã nghèo, người dân chủ yếu sống bằng sản xuất nông nghiệp. Trung bình mỗi mỏ đá chỉ tạo việc làm cho khoảng 15 lao động, trong đó người địa phương chiếm vỏn vẹn 30%. Thu ngân sách trên địa bàn hằng năm khoảng 46 tỷ đồng, phần lớn từ khai thác, chế biến đá, nhưng nguồn thu này bị hòa vào ngân sách tỉnh.
Ông Khúc Kim Quảng, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Quang Sơn, cho biết: “Hằng năm, doanh nghiệp khai thác đá hỗ trợ vật liệu xây dựng đường giao thông nông thôn, một số hoạt động an sinh xã hội trên địa bàn. Trong khi đó, khai thác, chế biến đá từ hàng chục năm nay đã và đang tác động tiêu cực đến các hoạt động kinh tế, đi lại, cuộc sống, môi trường địa phương.”
Đường sá hư hỏng, bụi bẩn bao phủ làng quê
Hệ quả rõ nhất là tuyến đường trục xã từ Quốc lộ 1B vào các xóm Thống Nhất, Đồng Luông và sang xã Vân Lăng bị xe tải chở đá “băm nát”. Ông Lăng Văn Hòa, người dân xóm Thống Nhất, kể lại: “Hơn 10 năm trước, tuyến đường trục xã được rải nhựa, việc đi lại khá thuận lợi. Tuy nhiên, sau một thời gian, người dân phải gọi đây là tuyến đường ‘đau khổ’ bởi ô tô chở đá trọng tải lớn qua lại rầm rập suốt ngày khiến mặt đường hư hỏng nặng, chi chít ổ trâu, ổ voi. Xe gầm thấp gần như không thể lưu thông; việc đi lại, vận chuyển hàng hóa của người dân và học tập của học sinh gặp rất nhiều khó khăn, ảnh hưởng lớn đến phát triển kinh tế - xã hội địa phương. May mắn đến nay chưa xảy ra tai nạn giao thông nghiêm trọng, phần nào do đường nhỏ hẹp, xuống cấp nên các xe chở đá không thể chạy nhanh.”
Việc vận chuyển đá hằng ngày còn khiến nhà cửa, cây cối và hoa màu hai bên đường trục chính của Quang Sơn phủ đầy bụi. Chính quyền xã liên tục nhắc nhở doanh nghiệp tưới nước giảm bụi nhưng nhiều đơn vị dùng xe tự chế, tưới mang tính đối phó nên không hiệu quả. Từ cuối năm 2025 đến nay, xã đã xử phạt hai doanh nghiệp, mỗi đơn vị 95 triệu đồng, vì gây ô nhiễm môi trường.
Tình trạng tương tự diễn ra tại xã Tân Thành, nơi có ba mỏ đất đang khai thác phục vụ san lấp. Xe tải trọng lớn thường xuyên chạy với tốc độ cao trên đường trục chính, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn giao thông và đã gây ra một số vụ tai nạn, trong đó có vụ chết người. Có thời điểm, bụi đất phủ mù cả tuyến đường khiến hàng quán phải đóng cửa, đời sống và hoạt động kinh doanh của người dân bị đình trệ, gây bức xúc kéo dài.
Đầu tư trở lại từ nguồn thu khoáng sản
Để giải quyết bài toán trên, cuối năm 2025, Ủy ban nhân dân tỉnh Thái Nguyên đã phê duyệt chủ trương đầu tư dự án tuyến đường trục chính xã Quang Sơn, đoạn từ ngã ba Na Oai đến Cụm công nghiệp Quang Sơn 1, Trường tiểu học Quang Sơn và Trường trung học phổ thông Trần Quốc Toản. Tuyến đường dài hơn 4 km có tổng vốn đầu tư sau điều chỉnh là 79,1 tỷ đồng, dự kiến hoàn thành cuối năm 2027. Đoạn từ Quốc lộ 1B vào đến ngã ba Na Oai sẽ được đầu tư từ nguồn vốn vay ODA. Ngoài ra, tỉnh cũng có chủ trương đầu tư tuyến đường công vụ chuyên phục vụ vận chuyển đá từ Quang Sơn ra Quốc lộ 1B.
Ông Khúc Kim Quảng bày tỏ mong muốn hằng năm tỉnh dành nguồn thu thỏa đáng từ hoạt động khai thác, chế biến khoáng sản trên địa bàn để đầu tư trở lại, giúp xã nâng cấp, mở rộng hạ tầng kinh tế - xã hội, sản xuất, nước sinh hoạt, cải tạo cảnh quan, môi trường và cải thiện đời sống người dân. Tuyến đường trục chính qua xã Tân Thành cũng đang được đầu tư nâng cấp để đáp ứng nhu cầu đi lại và vận chuyển.
Với Nghị quyết số 61/2026/NQ-HĐND vừa ban hành, Thái Nguyên kỳ vọng nguồn thu từ khoáng sản sẽ không còn chảy một chiều về ngân sách tỉnh mà được quay trở lại phục vụ chính những địa phương đang phải gánh chịu ô nhiễm, hạ tầng xuống cấp. Mức đóng góp 1% giá tính thuế tài nguyên được xác định theo từng nhóm, loại khoáng sản, tạo cơ sở pháp lý rõ ràng để các xã có hoạt động khai thác, chế biến khoáng sản được hưởng lợi bền vững hơn.
