Năm học 2026–2027, nhiều địa phương trên cả nước triển khai chủ trương cho học sinh mượn sách giáo khoa (SGK) miễn phí thông qua hệ thống thư viện trường học. Đây là chính sách nhân văn nhằm giảm gánh nặng chi phí đầu năm cho phụ huynh và hình thành ý thức tiết kiệm, giữ gìn tài sản chung cho học sinh. Tuy nhiên, để chủ trương này phát huy hiệu quả lâu dài, cần có những giải pháp tổ chức phù hợp.
Ý nghĩa nhân văn và giáo dục của việc cho mượn sách giáo khoa miễn phí
Việc cho học sinh mượn SGK miễn phí trước hết là chủ trương giàu ý nghĩa nhân văn. Trong bối cảnh chi phí học tập ngày càng tăng, mỗi bộ SGK được mượn giúp nhiều gia đình giảm bớt một khoản chi đầu năm học. Đối với học sinh khó khăn, đây là sự hỗ trợ thiết thực để các em yên tâm đến trường.
Không chỉ mang ý nghĩa kinh tế, mô hình này còn có giá trị giáo dục. Khi biết cuốn sách sẽ được trao lại cho khóa sau, học sinh có ý thức hơn trong việc giữ gìn, bảo quản sách. Từ việc không gấp mép, vẽ bậy, làm rách hay mất sách, các em dần hình thành thói quen trân trọng tài sản chung và sử dụng tiết kiệm. Bên cạnh đó, sử dụng SGK nhiều vòng đời góp phần hạn chế lãng phí tài nguyên, giảm lượng giấy in, phù hợp xu hướng phát triển xanh trong giáo dục.
Thách thức trong triển khai thực tế
Một chủ trương đúng chưa chắc thành công nếu thiếu giải pháp tổ chức phù hợp. Thực tế cho thấy không phải phụ huynh nào cũng muốn mượn SGK. Nhiều gia đình vẫn quen mua sách mới để con tiện ghi chú, gạch chân, làm bài tập hoặc giữ làm tài liệu tham khảo. Với gia đình có điều kiện, khoản tiền mua sách không phải áp lực lớn. Nếu tỷ lệ đăng ký mượn thấp, nhiều bộ sách đầu tư có thể không được khai thác hết hiệu quả.
Khó khăn khác là khâu quản lý. Hàng chục nghìn bộ sách phát đầu năm, thu hồi cuối năm đòi hỏi quy trình chặt chẽ. Ai kiểm tra chất lượng? Ai chịu trách nhiệm khi sách hư hỏng hoặc thất lạc? Việc kiểm kê, phân loại, sửa chữa và bổ sung sách tạo thêm khối lượng công việc cho thư viện và giáo viên nếu không có cơ chế vận hành hợp lý.
Ngoài ra, sau vài năm sử dụng, nhiều cuốn sách xuống cấp. Nếu học sinh nhận sách quá cũ, nhàu nát hoặc chi chít nét viết, tâm lý không muốn mượn là dễ hiểu. Mục tiêu tiết kiệm có thể không đạt được như mong muốn. Điều đáng quan tâm không chỉ là số địa phương triển khai mà còn là khả năng duy trì hiệu quả trong nhiều năm.
Giải pháp để mô hình sách giáo khoa dùng chung bền vững
Muốn mô hình SGK dùng chung phát huy hiệu quả lâu dài, trước hết cần xem đây là hoạt động có tính lâu dài, không phải phong trào ngắn hạn.
Điều đầu tiên là thực hiện trên tinh thần tự nguyện. Phụ huynh có quyền lựa chọn mượn hoặc mua sách mới tùy nhu cầu. Áp đặt một hình thức duy nhất sẽ khó tạo đồng thuận.
Tiếp theo, cần xây dựng quy chế mượn sách rõ ràng. Khi nhận sách, phụ huynh và học sinh ký cam kết bảo quản. Nếu sách bị mất hoặc hư hỏng do lỗi chủ quan thì phải bồi hoàn theo quy định. Ngược lại, hao mòn tự nhiên sau quá trình sử dụng được chấp nhận như một phần vòng đời cuốn sách.
Một giải pháp đáng cân nhắc là thu khoản phí quản lý hợp lý để dán mã sách, bọc bìa, sửa chữa, khử khuẩn và thay thế sách không đủ điều kiện. Khoản phí này nếu công khai, minh bạch sẽ giúp mô hình vận hành bền vững hơn thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào ngân sách.
Song song, các trường cần ứng dụng công nghệ trong quản lý. Mỗi bộ sách gắn mã QR hoặc mã vạch để theo dõi quá trình mượn - trả, giảm áp lực cho cán bộ thư viện và hạn chế thất thoát.
Quan trọng hơn cả là nâng cao nhận thức của học sinh. Các em cần hiểu rằng giữ gìn sách không chỉ vì bản thân mà còn vì học sinh khóa sau. Khi ý thức hình thành, việc bảo quản sách trở thành hành động tự giác, không phải vì sợ bị xử phạt.
Các địa phương cũng nên có cơ chế đánh giá định kỳ hiệu quả mô hình. Sau mỗi năm học cần thống kê tỷ lệ học sinh mượn sách, tỷ lệ sách hư hỏng, chi phí quản lý và mức độ hài lòng của phụ huynh để điều chỉnh kịp thời. Không nên đặt nặng chỉ tiêu số lượng mà cần quan tâm đến chất lượng và tính bền vững.
