Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược (IPSS) phối hợp với Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) tại Việt Nam ngày 13/7 đã công bố kết quả nghiên cứu từ bộ công cụ phân tích mới dựa trên Ma trận hạch toán xã hội năng lượng (ESAM). Theo đó, nếu hiệu quả sử dụng năng lượng của Việt Nam được cải thiện 10%, GDP có thể tăng khoảng 1%, đồng thời tiêu thụ năng lượng và phát thải giảm, thu nhập khả dụng của mọi nhóm hộ gia đình đều tăng.
Bộ công cụ ESAM hỗ trợ hoạch định chính sách năng lượng
ESAM là bộ dữ liệu kinh tế toàn diện phản ánh mối liên hệ giữa sản xuất, sử dụng năng lượng, thu nhập hộ gia đình và phát thải trong cùng một khung phân tích. Bộ công cụ được phát triển từ năm 2024 với sự tham gia của IPSS, Đại học Copenhagen (Đan Mạch), Cục Thống kê (Bộ Tài chính) và UNDP tại Việt Nam. Khi kết hợp với mô hình cân bằng tổng thể khả tính (CGE), công cụ này mô phỏng các phương án chính sách và lượng hóa tác động kinh tế, môi trường và phân phối thu nhập.
Tiến sĩ Đặng Thị Thu Hoài, Trưởng Phòng Nghiên cứu kinh tế ngành và địa phương (IPSS), cho biết ESAM tích hợp dữ liệu về hoạt động sản xuất, năng lượng, thu nhập và phát thải, giúp phân tích chính sách một cách đồng bộ. Nhóm nghiên cứu nhấn mạnh rằng các chính sách nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, nếu được thiết kế phù hợp, có thể đồng thời tạo ra lợi ích kinh tế, môi trường và xã hội, hỗ trợ mục tiêu tăng trưởng xanh và chuyển dịch năng lượng công bằng.
Tác động của điều chỉnh giá điện và định giá carbon
Nghiên cứu cũng đánh giá tác động của việc tăng giá điện 10%. Theo đó, các ngành công nghiệp chế biến, chế tạo và lĩnh vực sử dụng nhiều năng lượng chịu tác động mạnh nhất do chi phí đầu vào tăng, ảnh hưởng lan tỏa trong chuỗi cung ứng. Hộ phi nông nghiệp ở đô thị chịu ảnh hưởng lớn nhất, trong khi hộ nông nghiệp ở nông thôn chịu tác động thấp hơn nhờ cơ cấu chi tiêu khác biệt.
Đối với chính sách định giá carbon, nhóm nghiên cứu mô phỏng kịch bản áp thuế 15 USD/tấn CO2 tương đương. Kết quả cho thấy phát thải giảm khoảng 2,9%, nhưng GDP giảm khoảng 0,8%. Nếu không có cơ chế hỗ trợ, thu nhập của mọi nhóm hộ gia đình đều có nguy cơ suy giảm. Nhóm nghiên cứu lưu ý rằng hiệu quả của chính sách này phụ thuộc vào cách sử dụng nguồn thu; việc tái phân bổ qua hỗ trợ đúng đối tượng, đặc biệt là hộ nghèo nông thôn, sẽ giúp chuyển dịch năng lượng công bằng hơn.
Đề xuất hoàn thiện mô hình và chính sách hỗ trợ
Giáo sư Finn Tarp, Đại học Copenhagen, nhận định: “Chuyển đổi xanh không chỉ là yêu cầu về môi trường mà còn là một cấu phần quan trọng của mô hình phát triển mới. Nếu được thiết kế phù hợp, các chính sách chuyển đổi có thể đồng thời thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tăng cường an ninh năng lượng, giảm phát thải, bảo vệ các nhóm dễ bị tổn thương và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.” Ông đề xuất Việt Nam tiếp tục hoàn thiện mô hình CGE trên nền tảng ESAM, mở rộng mô phỏng các chính sách như thuế carbon, thị trường giao dịch phát thải (ETS), cải cách biểu giá điện, đấu thầu năng lượng tái tạo và hỗ trợ hộ gia đình. Cơ sở dữ liệu năng lượng và phát thải cần được cập nhật định kỳ 2-3 năm một lần.
Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương Nguyễn Đức Trung nhấn mạnh chuyển đổi năng lượng công bằng cần đặt trong tổng thể đổi mới mô hình phát triển, bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và phát triển năng lượng tái tạo đồng bộ với hạ tầng, thị trường điện. Ông cũng cho rằng cần xây dựng lộ trình phù hợp cho các công cụ định giá carbon, bảo đảm công bằng với người dân, doanh nghiệp và địa phương chịu tác động, đồng thời gắn chuyển dịch năng lượng với chuyển đổi việc làm, đào tạo nhân lực và an sinh xã hội, lấy doanh nghiệp làm trung tâm, Nhà nước hoàn thiện thể chế và tạo cơ chế hỗ trợ.
