Bộ Y tế đang lấy ý kiến dự thảo Thông tư hướng dẫn thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035. Tại dự thảo, Bộ đề xuất phát động phong trào biểu dương, tôn vinh các cặp vợ chồng sinh đủ hai con tại 10 địa phương có mức sinh thấp nhất cả nước.
Danh sách gồm Hà Nội, TP.HCM, Cần Thơ, Tây Ninh, Khánh Hòa, Đồng Nai, An Giang, Đồng Tháp, Vĩnh Long và Cà Mau. Số liệu cho thấy mức sinh trung bình toàn quốc hiện chỉ đạt 1,91 con/phụ nữ, thấp hơn mức sinh thay thế 2,1 con. Riêng TP.HCM, sau khi sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, vẫn là địa phương có mức sinh thấp nhất, với 1,43 con/phụ nữ.
Theo ông Phạm Chánh Trung, Chi cục trưởng Chi cục Dân số TP.HCM, việc biểu dương các gia đình sinh đủ hai con trước hết là sự ghi nhận xã hội. Tuy nhiên, ông thẳng thắn: “Chỉ dừng lại ở biểu dương thì chưa đủ để thay đổi quyết định sinh con của người trẻ”. Kinh nghiệm từ nhiều nước cho thấy, muốn khuyến sinh thành công phải kết hợp giữa khích lệ tinh thần và chia sẻ gánh nặng kinh tế.
Áp lực tài chính dài lâu
Ông Trung phân tích, trong bối cảnh chi phí sinh hoạt ngày càng cao, người trẻ không chỉ cân nhắc khoản chi khi sinh con mà còn đối mặt với nỗi lo kéo dài về nuôi dưỡng, giáo dục và sức khỏe của trẻ. “Áp lực tài chính không chỉ diễn ra trong 9 tháng mang thai hay vài tháng sau sinh, mà kéo dài gần 20 năm cùng những nỗi lo về học hành, chăm sóc sức khỏe và sự phát triển của con”, ông nói.
Vì vậy, bên cạnh phong trào biểu dương, ông Trung đề xuất Nhà nước cần có thêm các chính sách hỗ trợ cụ thể. Chẳng hạn, ưu tiên mua hoặc thuê nhà ở xã hội cho gia đình sinh đủ hai con; miễn hoặc giảm học phí từ mầm non đến trung học; hỗ trợ chi phí tầm soát trước sinh, sơ sinh và khám chữa bệnh cho trẻ.
Bài toán an cư cho gia đình trẻ
Theo Chi cục trưởng Chi cục Dân số TP.HCM, mức sinh thấp của thành phố phản ánh những áp lực đặc thù đô thị lớn. Chi phí nhà ở cao, giá dịch vụ giáo dục tăng, áp lực công việc và nỗi lo sự nghiệp khiến nhiều cặp vợ chồng trì hoãn kết hôn hoặc chỉ sinh một con.
Ông Trung cho rằng trước hết cần giải quyết bài toán an cư. Những cặp vợ chồng sinh đủ hai con nên được ưu tiên trong chương trình nhà ở xã hội hoặc được hỗ trợ lãi suất vay mua căn nhà đầu tiên. Thành phố cũng cần đầu tư đồng bộ hệ thống trường mầm non công lập, nhà trẻ trong khu công nghiệp, khu chế xuất và mở rộng mô hình giữ trẻ ngoài giờ hoặc cuối tuần dành cho lao động làm việc theo ca.
Ở lĩnh vực y tế, cần mở rộng chương trình chăm sóc sức khỏe định kỳ, giảm chi phí khám chữa bệnh cho trẻ em. Đồng thời, doanh nghiệp cần xây dựng môi trường làm việc thân thiện với gia đình, có chính sách hỗ trợ phụ nữ mang thai và cha mẹ có con nhỏ, bảo đảm việc sinh con không ảnh hưởng đến thu nhập hay cơ hội thăng tiến.
Cần một hệ sinh thái an sinh
Ông Phạm Chánh Trung nhấn mạnh, chính sách khuyến sinh hiện nay thường tập trung vào thời điểm sinh con, trong khi người trẻ e ngại phần lớn vì chi phí nuôi dạy kéo dài. Do đó, giáo dục cần được ưu tiên thông qua miễn, giảm học phí, kiểm soát các khoản thu trong trường học và mở rộng trường công chất lượng. Trẻ em cũng cần được tiếp cận các chương trình sức khỏe định kỳ với chi phí phù hợp.
Ngoài ra, cần hoàn thiện quy định bảo vệ lao động nữ trong độ tuổi sinh đẻ, hạn chế phân biệt đối xử trong tuyển dụng, bố trí công việc hoặc thăng tiến vì mang thai và nuôi con nhỏ. Ông Trung cho rằng chính sách dân số phải chuyển từ tư duy “vận động người dân sinh đủ hai con” sang xây dựng môi trường để việc sinh và nuôi hai con trở nên khả thi.
Điều này đòi hỏi thành phố đầu tư nhiều hơn vào dịch vụ công phục vụ gia đình và trẻ em như trường học, bệnh viện nhi, công viên, khu vui chơi, giao thông công cộng và thiết chế văn hóa. Khi hạ tầng xã hội đáp ứng tốt nhu cầu thiết yếu, áp lực tâm lý và kinh tế của người trẻ sẽ giảm đáng kể; việc sinh con không còn bị xem là sự đánh đổi giữa gia đình và sự nghiệp.
Cuối cùng, ông Trung nhấn mạnh sự thay đổi nhận thức. Xã hội cần xem việc sinh và nuôi dạy con không chỉ là trách nhiệm của từng gia đình mà còn là trách nhiệm chung trong bảo đảm nguồn nhân lực và phát triển bền vững. Từ thực tế TP.HCM, ông kiến nghị trung ương xây dựng cơ chế khuyến sinh đồng bộ, hướng tới một hệ sinh thái an sinh gồm việc làm ổn định, thu nhập bền vững, nhà ở phù hợp, chế độ thai sản, hệ thống giữ trẻ, giáo dục và y tế chất lượng. “Quyết định sinh con là quyền của mỗi gia đình, nhưng nuôi dạy một đứa trẻ là sự đầu tư cho tương lai của xã hội. Vì vậy, Nhà nước và cộng đồng cần cùng chia sẻ trách nhiệm, không để các gia đình gánh vác một mình”, ông nói.
