Tại phiên họp thứ 3 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội chiều ngày 10 tháng 6, Chính phủ đã trình bày dự thảo Nghị quyết quy định nguyên tắc, tiêu chí phân chia thuế giá trị gia tăng (GTGT) cho từng địa phương trong giai đoạn 2027-2030. Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn đã đại diện Chính phủ trình bày tờ trình, nhấn mạnh mục tiêu xây dựng cơ chế phân chia mới nhằm bảo đảm tính tập trung, thống nhất, đồng thời gắn với mức độ phát triển kinh tế - xã hội và nhu cầu tiêu dùng cuối cùng hàng hóa, dịch vụ của từng địa phương.
Nguyên tắc và tiêu chí phân chia
Theo Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn, dự thảo Nghị quyết xác định ba tiêu chí chính để phân chia thuế GTGT: dân số, diện tích tự nhiên và GRDP bình quân đầu người. Các tiêu chí này được lựa chọn dựa trên cơ sở đặc điểm về dân số thấp, diện tích rộng, rõ ràng, đơn giản, dễ hiểu, dễ thực hiện, dễ kiểm tra và dễ giám sát, đồng thời bảo đảm công bằng, công khai, minh bạch và ổn định trong giai đoạn ngân sách.
Cụ thể, tiêu chí dân số phản ánh quy mô nhu cầu tiêu dùng và nhu cầu cung cấp dịch vụ công của mỗi địa phương. Diện tích tự nhiên thể hiện mức độ phân tán các yếu tố đầu vào cho sản xuất, chi phí quản lý hành chính và cung cấp dịch vụ công. GRDP bình quân đầu người phản ánh mức thu nhập, sức mua, khả năng tiêu dùng cuối cùng và khả năng thu hút đầu tư của từng địa phương.
Phương pháp tính điểm lũy thoái
Bộ trưởng cho biết, các tiêu chí được tính điểm theo phương pháp lũy thoái. Địa phương có dân số lớn hơn, diện tích rộng hơn hoặc GRDP bình quân đầu người cao hơn sẽ có điểm số cao hơn, nhưng mức tăng thêm giảm dần theo từng nấc quy mô. Điều này nhằm hạn chế chênh lệch quá lớn giữa các địa phương, bảo đảm tính công bằng và hợp lý trong phân chia nguồn thu.
Về cơ cấu điểm phân chia, dự thảo nghị quyết xác định tiêu chí dân số chiếm khoảng 65% tổng số điểm; diện tích tự nhiên chiếm khoảng 15%; GRDP bình quân đầu người chiếm khoảng 20%. Số liệu sử dụng để tính toán là số liệu thống kê chính thức của năm trước năm xây dựng dự toán ngân sách do cơ quan thống kê công bố. Ví dụ, khi xây dựng dự toán ngân sách năm 2027, sẽ sử dụng số liệu công bố của năm 2025.
Tác động đến các địa phương
Theo đánh giá tác động của Chính phủ, việc áp dụng phương thức phân chia mới sẽ làm thay đổi cơ cấu phân chia số thu VAT giữa các địa phương. Kết quả tính toán cho thấy nhiều địa phương thuộc khu vực trung du, miền núi và Đồng bằng sông Cửu Long về cơ bản sẽ có mức tăng số thu VAT được hưởng từ 0,6 lần đến 3 lần so với cơ chế hiện hành. Trong khi đó, một số địa phương trọng điểm thu ngân sách, nơi tập trung nhiều nhà máy sản xuất, trung tâm phân phối hoặc trụ sở của các tập đoàn, tổng công ty, có thể giảm số thu VAT được hưởng, phổ biến ở mức từ 0,3 đến 0,6 lần so với hiện nay.
Tuy nhiên, Chính phủ cho rằng việc điều chỉnh nguồn thu từ sắc thuế này sẽ không ảnh hưởng đáng kể đến khả năng cân đối ngân sách của các địa phương. Trường hợp địa phương tăng thu từ khoản phân chia VAT thì số bổ sung cân đối từ ngân sách Trung ương sẽ giảm tương ứng và ngược lại.
Quan điểm của cơ quan thẩm tra
Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết, cơ quan thẩm tra cơ bản nhất trí với nguyên tắc phân chia giá trị gia tăng theo đề xuất của Chính phủ, phù hợp với chủ trương đổi mới cơ chế phân cấp quản lý, phân bổ ngân sách Nhà nước, bảo đảm vai trò chủ đạo của ngân sách Trung ương và tăng tính chủ động cho ngân sách địa phương.
Đa số ý kiến trong cơ quan thẩm tra cũng đồng thuận với 3 tiêu chí phân chia gồm dân số, diện tích tự nhiên và GRDP bình quân đầu người. Theo đánh giá, các tiêu chí này cơ bản phản ánh được quy mô tiêu dùng, mức độ đóng góp cho hoạt động kinh tế và sức mua của người dân. Đồng thời, được lượng hóa bằng phương pháp tính điểm lũy thoái, góp phần điều tiết hợp lý nguồn lực giữa các địa phương.
Cơ quan thẩm tra đề nghị Chính phủ tiếp tục làm rõ phương án xử lý số liệu đầu vào cho năm ngân sách 2027; bổ sung đánh giá tác động cụ thể đối với các nhóm địa phương có biến động lớn về cơ cấu thu ngân sách; rà soát phương pháp tính điểm và cách thức phân chia để bảo đảm khách quan, minh bạch, hài hòa nguồn thu giữa Trung ương và địa phương. Bên cạnh đó, cần tiếp tục hoàn thiện các quy định về tổ chức thực hiện, phương thức hạch toán và phân chia nguồn thu giá trị gia tăng, bảo đảm rõ ràng, khả thi, thống nhất từ Trung ương đến địa phương, thuận lợi cho công tác kiểm tra, giám sát và quyết toán ngân sách Nhà nước.
