Trong vòng 10 năm qua, nước Anh đã có 7 Thủ tướng, không ai tại vị hết một nhiệm kỳ Quốc hội. Tòa nhà số 10 phố Downing ở London, biểu tượng quyền lực chính trường Anh, liên tục đổi chủ. Kể từ năm 2016, đã có 6 Thủ tướng Anh chuyển đến rồi chuyển đi khỏi nơi này, và sắp tới sẽ có chủ mới thứ 7.
Cơ chế bầu Thủ tướng Anh và khởi nguồn biến động
Tại Anh, cử tri không trực tiếp bầu Thủ tướng. Họ bỏ phiếu bầu các nghị sĩ Hạ viện đại diện cho từng khu vực bầu cử. Lãnh đạo của đảng giành đa số ghế tại Hạ viện sẽ trở thành Thủ tướng. Các chính đảng có thể thay lãnh đạo bất cứ lúc nào thông qua bầu cử nội bộ, cho phép thay Thủ tướng mà không cần tổng tuyển cử.
Mọi biến động bắt đầu từ Brexit. Năm 2015, Thủ tướng David Cameron cam kết tổ chức trưng cầu dân ý về tư cách thành viên EU của Anh. Đảng Bảo thủ thắng, nhưng kết quả trưng cầu năm 2016 đi ngược kỳ vọng: đa số sít sao cử tri chọn rời EU. Ông Cameron từ chức tháng 7/2016.
Brexit và chuỗi Thủ tướng ngắn ngủi
Sau Brexit, tăng trưởng kinh tế trì trệ khiến Thủ tướng Theresa May, người gánh trách nhiệm thực hiện Brexit, từ chức tháng 7/2019. Người kế nhiệm Boris Johnson với khẩu hiệu “Hoàn tất Brexit” cam kết giảm nhập cư, nhưng số người nhập cư vào Anh dưới thời ông đạt mức cao kỷ lục, làm suy giảm lòng tin. Ông mất chức tháng 9/2022.
Bà Liz Truss, người kế nhiệm, hiện giữ kỷ lục Thủ tướng có thời gian tại nhiệm ngắn nhất lịch sử Anh: 45 ngày. Bà đề xuất cắt giảm thuế quy mô lớn không có nguồn bù đắp, khiến thị trường tài chính chao đảo, từ chức tháng 10/2022. Ông Rishi Sunak giữ chức khoảng hai năm nhưng không giải quyết được khủng hoảng chi phí sinh hoạt sau đại dịch Covid-19.
Sau 14 năm Đảng Bảo thủ cầm quyền, Công đảng thắng áp đảo tháng 7/2024. Lãnh đạo Keir Starmer trở thành Thủ tướng, nhưng tuyên bố từ chức ngày 22/6/2026. Theo CBS, kết quả bầu cử địa phương đáng lo ngại là yếu tố quyết định, vốn được xem là thước đo dư luận.
Nước Anh có khó điều hành?
Ông Keir Starmer nói tại họp báo: “Không, tôi không nghĩ nước Anh là một quốc gia không thể điều hành”. Lãnh đạo phe đối lập Kemi Badenoch cũng đồng tình: “Nước Anh không phải là quốc gia không thể điều hành”. Tuy nhiên, cả hai đều lãnh đạo các nhóm nghị sĩ từng nhiều lần “phế truất” lãnh đạo đảng.
Các Thủ tướng Anh phải điều hành trong hệ thống hành chính ngày càng phức tạp, khiến triển khai chính sách khó khăn. Họ phải đáp ứng kỳ vọng cử tri thiếu kiên nhẫn, muốn kết quả nhanh và ít chấp nhận đánh đổi.
Khủng hoảng chồng chất và thiếu kỹ năng lãnh đạo
Theo The Guardian, thời điểm hiện nay đặc biệt khó khăn: hệ quả khủng hoảng tài chính 2008, Brexit, đại dịch Covid-19, chiến sự Ukraine, cú sốc năng lượng từ chiến sự Iran và biến động từ chính sách của Tổng thống Mỹ Donald Trump. Nhiều chính phủ chịu sức ép vì tăng trưởng chậm, cử tri sốt ruột.
Bà Hannah White, Giám đốc Viện Nghiên cứu Chính phủ, đánh giá: “Nước Anh không phải quốc gia không thể điều hành. Nhưng các chính đảng đã liên tiếp đưa những Thủ tướng thiếu kỹ năng lãnh đạo lên nắm quyền, đúng vào thời điểm khó khăn, khủng hoảng xảy ra dồn dập”.
Nhà sử học Anthony Seldon, tác giả nhiều tiểu sử Thủ tướng Anh, cho rằng một số lãnh đạo gần đây thiếu kỹ năng cần thiết và không đủ khiêm tốn để tìm kiếm hỗ trợ. “Họ không có đủ năng lực và cũng không sẵn sàng mời những người giỏi đến giúp mình. Các Thủ tướng trước đây đều có những cố vấn đáng tin cậy”, ông nói.
Bộ máy công vụ và mạng xã hội
Bà Camilla Cavendish, cựu lãnh đạo nhóm hoạch định chính sách của Thủ tướng David Cameron, nhận xét: “Mọi chính phủ khi lên nắm quyền đều ngạc nhiên vì mọi việc sao khó thực hiện đến vậy. Nhiều bộ trưởng Công đảng từng nói với tôi rằng nền công vụ cần được cải tổ”.
Thủ tướng Keir Starmer từng nói: “Trải nghiệm của tôi trên cương vị Thủ tướng là cảm giác thất vọng vì mỗi lần tôi định tác động vào một chính sách, thì lại có hàng loạt quy định, quy trình tham vấn và các cơ quan độc lập khiến khoảng cách từ quyết định đến thực thi kéo dài hơn nhiều so với tôi nghĩ”.
Mạng xã hội cũng đẩy nhanh nhịp độ chính trị. Ông Theo Bertram, cựu cố vấn của các Thủ tướng Tony Blair và Gordon Brown, cho biết: “Đất nước cần khoảng 10 năm để giải quyết những vấn đề lớn. Nhưng Thủ tướng Anh hiện nay khó có được 10 năm. Trong thời đại mạng xã hội, mọi thứ đều bị cuốn vào tư duy ngắn hạn”.
Ông Bertram cho rằng các Thủ tướng gần đây thiếu khả năng thuyết phục nghị sĩ và cử tri chấp nhận các quyết định khó khăn, như cắt giảm chi tiêu an sinh, tăng ngân sách quốc phòng, cải tổ Dịch vụ Y tế Quốc gia. Nếu trước đây, các Thủ tướng sẵn sàng kêu gọi hy sinh ngắn hạn vì lợi ích lâu dài, thì nay họ thường hứa hẹn tức thời dù biết khó thực hiện.
Giải pháp và kỳ vọng
Ông Lord Hill, cựu thư ký chính trị của Thủ tướng John Major, cho rằng nhiều chính trị gia quên mất bản chất của chính trị là xây dựng, bảo vệ và thuyết phục. Cử tri ngày càng thiếu kiên nhẫn, kỳ vọng chính phủ mang lại kết quả nhanh như đặt hàng trực tuyến.
Ông Lord Wood, cựu cố vấn của Thủ tướng Gordon Brown, kêu gọi lãnh đạo nói sự thật về tài chính công, quốc phòng, an ninh và xây dựng chương trình hành động rõ ràng để đoàn kết nội bộ, lấy lại niềm tin.
Cựu Thủ tướng John Major nhận xét: “Mọi người đều muốn có những câu trả lời nhanh chóng và đơn giản cho các vấn đề phức tạp. Đó là điều không thể. Các chính phủ dường như đã đánh mất khả năng nói không. Trong khi đó, một phần quan trọng của chính trị chính là biết nói không”. Ông kêu gọi chính trị gia thẳng thắn hơn, tin rằng người dân sẵn sàng lắng nghe nếu được giải thích rõ khó khăn và biện pháp vượt qua.
Điều cốt lõi là nước Anh cần những nhà lãnh đạo có đủ năng lực và thời gian tại vị để biến lời hứa thành hiện thực.
