Công nghệ số đang len lỏi vào mọi ngóc ngách của đời sống, hứa hẹn xóa nhòa khoảng cách địa lý và thời gian. Tuy nhiên, đối với nền hành chính công Việt Nam, sự chuyển đổi này không chỉ mang đến cơ hội mà còn đặt ra những thách thức vô hình, đòi hỏi sự thích ứng từ tư duy đến hạ tầng. Bài viết này phân tích các mặt đối lập của công nghệ trong quản lý nhà nước, từ việc thiết lập nền hành chính với tư duy số đến việc đảm bảo không ai bị bỏ lại phía sau.
Thiết lập nền hành chính với tư duy số
Để công nghệ thực sự phát huy hiệu quả, trước hết cần thay đổi tư duy của đội ngũ cán bộ, công chức. Không chỉ đơn thuần số hóa các thủ tục giấy tờ, tư duy số đòi hỏi sự chuyển đổi toàn diện trong cách tiếp cận công việc: lấy người dân làm trung tâm, dữ liệu làm nền tảng. Thực tế cho thấy, nhiều địa phương vẫn còn lúng túng khi triển khai các dịch vụ công trực tuyến, bởi lề lối làm việc cũ chưa được thay thế hoàn toàn. Các chuyên gia cho rằng, việc đào tạo lại kỹ năng số cho cán bộ là yếu tố then chốt, nhưng cũng là một thách thức lớn khi nguồn nhân lực còn nhiều hạn chế.
Tư duy số không chỉ dừng ở cấp lãnh đạo mà cần lan tỏa đến từng công chức, từng quy trình xử lý. Nó đòi hỏi sự minh bạch, trách nhiệm giải trình và khả năng thích ứng với công nghệ mới. Nếu không có sự chuẩn bị kỹ lưỡng, sự chuyển đổi này dễ rơi vào tình trạng “bình mới rượu cũ”, khiến công nghệ trở thành gánh nặng thay vì công cụ hỗ trợ.
Mỗi dữ liệu chỉ khai một lần, mỗi kết quả sử dụng nhiều lần
Nguyên tắc “khai một lần, dùng nhiều lần” là mục tiêu cốt lõi của chính phủ điện tử. Ở Việt Nam, việc kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các bộ, ngành, địa phương vẫn còn nhiều rào cản. Mỗi đơn vị thường xây dựng hệ thống riêng, dẫn đến tình trạng “ốc đảo thông tin”. Người dân và doanh nghiệp phải cung cấp cùng một loại giấy tờ nhiều lần cho các cơ quan khác nhau, gây lãng phí thời gian và nguồn lực.
Để giải quyết vấn đề này, cần có một khung pháp lý đồng bộ về quản lý và chia sẻ dữ liệu. Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, đất đai, doanh nghiệp đang được xây dựng, nhưng việc kết nối liên thông vẫn là bài toán khó. Các chuyên gia chỉ ra rằng, sự thiếu đồng bộ về tiêu chuẩn kỹ thuật và khác biệt về quy trình nghiệp vụ là những rào cản chính. Khi dữ liệu được khai thác triệt để, mỗi kết quả có thể được sử dụng nhiều lần, giảm thiểu thủ tục hành chính và tăng hiệu quả quản lý.
Gỡ khó cho tuyến cơ sở
Chính quyền cơ sở là nơi trực tiếp thực thi các chính sách và tiếp xúc với người dân. Tuy nhiên, họ thường đối mặt với nhiều khó khăn khi ứng dụng công nghệ: hạ tầng yếu kém, thiếu nhân lực chuyên trách, kinh phí hạn hẹp. Nhiều xã, phường vẫn chưa được trang bị máy tính kết nối Internet ổn định, chưa kể đến việc cán bộ lớn tuổi còn ngại thay đổi thói quen làm việc.
Để gỡ khó, cần có các chương trình hỗ trợ cụ thể từ trung ương đến địa phương. Việc đầu tư hạ tầng công nghệ thông tin đồng bộ, tổ chức các lớp tập huấn kỹ năng số là những bước đi cần thiết. Ngoài ra, cần có cơ chế khuyến khích, khen thưởng để tạo động lực cho cán bộ cơ sở chủ động ứng dụng công nghệ vào công việc.
Hai mặt của tấm huy chương
Công nghệ mang lại nhiều lợi ích như tiết kiệm thời gian, chi phí, tăng tính minh bạch. Nhưng nó cũng tiềm ẩn những rủi ro: an ninh mạng, lộ lọt dữ liệu cá nhân, sự phụ thuộc vào hệ thống kỹ thuật. Việt Nam từng ghi nhận một số vụ tấn công mạng vào hệ thống hành chính công, gây gián đoạn dịch vụ. Bên cạnh đó, khoảng cách số giữa các vùng miền, đối tượng dân cư cũng là thách thức không nhỏ.
Chính phủ cần có chiến lược tổng thể để phát huy mặt tích cực và hạn chế tiêu cực. Việc xây dựng hệ thống bảo mật nhiều lớp, nâng cao nhận thức về an toàn thông tin cho cán bộ và người dân là những giải pháp cấp bách. Đồng thời, cần thiết kế các dịch vụ công thân thiện, dễ tiếp cận để không ai bị bỏ lại phía sau.
Đưa hệ thống chạm tới nhóm người yếu thế
Nhóm người yếu thế như người cao tuổi, người khuyết tật, người nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số thường gặp khó khăn trong tiếp cận dịch vụ công số. Họ thiếu kỹ năng sử dụng thiết bị công nghệ, không có Internet hoặc gặp rào cản ngôn ngữ. Nếu không có các giải pháp hỗ trợ, chuyển đổi số có thể làm gia tăng bất bình đẳng xã hội.
Giải pháp là thiết kế các dịch vụ đa kênh, kết hợp trực tuyến và trực tiếp, duy trì các điểm hỗ trợ tại cộng đồng. Đồng thời, cần đơn giản hóa giao diện, cung cấp hướng dẫn bằng tiếng dân tộc, và tổ chức các buổi tập huấn lưu động. Câu chuyện thành công từ các mô hình như “Tổ công nghệ số cộng đồng” ở nhiều địa phương cho thấy, khi có sự chung tay, không ai bị bỏ lại.
Bài viết được tổ chức bởi Võ Hoàng, Minh Phú và Nguyễn Hà, phản ánh góc nhìn đa chiều về hành trình chuyển đổi số trong hành chính công Việt Nam. Những thách thức vô hình đang dần hiện hữu, đòi hỏi sự nỗ lực không ngừng từ cả hệ thống chính trị và toàn xã hội.
