Phân cấp, phân quyền đang tạo ra những chuyển biến tích cực trong thực thi nhiệm vụ tại các địa phương, giúp chính quyền cơ sở chủ động, gần dân hơn. Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, nhiều nơi vẫn đối mặt với khó khăn về nhân lực, thể chế và nguồn lực.
Giải phóng mặt bằng thành công nhờ chủ động, đối thoại
Một trong những nhiệm vụ khó của phường Thanh Xuân, thành phố Hà Nội là giải phóng mặt bằng phục vụ dự án đường Vành đai 2,5 (đoạn Ngụy Như Kon Tum - Nguyễn Trãi), liên quan khoảng 700 hộ dân và 472 thửa đất. Đây là khu vực dân cư đông đúc, nhiều trường hợp hồ sơ đất đai không đồng nhất, quyền lợi và kiến nghị của người dân rất phức tạp.
Trong suốt bốn tháng thực hiện công tác giải phóng mặt bằng, Bí thư Đảng ủy và Chủ tịch UBND phường Thanh Xuân đã trực tiếp chủ trì gần 20 cuộc đối thoại với các hộ dân còn kiến nghị. Nhờ cơ chế phân quyền, khi nhận thấy nhiều hộ dân gặp khó khăn về chỗ ở trong thời gian chờ tái định cư, UBND phường Thanh Xuân chủ động triển khai các chính sách hỗ trợ, giúp người dân kịp thời ổn định cuộc sống.
Là một trong những hộ dân phải di dời để phục vụ dự án, gia đình bà Vũ Thị Phượng được hỗ trợ tạm cư 12,5 triệu đồng/tháng cho hộ 5 nhân khẩu. Bà Phượng cho biết: "Phương án hỗ trợ được ban hành kịp thời, thủ tục giải quyết nhanh gọn nên người dân rất yên tâm bàn giao mặt bằng. Hiện gia đình tôi thuê được một căn nhà mới chỉ cách nơi ở cũ vài số nhà, tạm ổn định cuộc sống trong lúc chờ nơi ở mới".
Bàn giao mặt bằng với tiêu chí 3 không
Chỉ hơn bốn tháng, toàn bộ mặt bằng đã được UBND phường Thanh Xuân bàn giao cho nhà đầu tư với tiêu chí 3 không: Không cưỡng chế, không phát sinh đơn thư khiếu nại và không tạo ra điểm nóng về an ninh trật tự. Ông Đỗ Quang Dương, Chủ tịch UBND phường Thanh Xuân khẳng định: "Nếu không được trao quyền, nhiều việc sẽ phải xin ý kiến, chờ đợi cấp có thẩm quyền phê duyệt, khó bảo đảm tính kịp thời trong triển khai dự án. Khi các tầng nấc trung gian được cắt giảm, chính quyền cơ sở có điều kiện chủ động hơn, giải quyết công việc nhanh hơn".
Tại UBND phường Ngô Quyền, thành phố Hải Phòng, việc hoàn thành cấp hơn 600 giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lần đầu cho người dân là một trong những kết quả nổi bật sau khi vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Theo Chủ tịch UBND phường Ngô Quyền Nguyễn Quốc Thái, phân cấp, phân quyền không chỉ mở rộng thẩm quyền mà còn nâng cao trách nhiệm của chính quyền cơ sở. Nhờ đó, phường đã chủ động triển khai nhiều nhiệm vụ mới, từ cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, thu hồi đất phục vụ các dự án đến quản lý kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh và cán bộ.
Áp lực từ khối lượng công việc gia tăng
Sau một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, những chuyển biến tích cực cho thấy chủ trương này đã đi đúng hướng. Song, áp lực công việc cũng tăng lên rõ rệt sau khi nhiều nhiệm vụ được phân cấp về cơ sở. Anh Lê Việt Hà, công chức địa chính xã Bình Thanh, tỉnh Hưng Yên hiện đang phải trực tiếp thực hiện toàn bộ quy trình cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất - công việc trước đây do Văn phòng Đăng ký đất đai, Phòng Tài nguyên và Môi trường cấp huyện đảm nhận. Với khoảng 400 hồ sơ cần xử lý, trong khi mới xử lý được 8 hồ sơ, anh Hà chia sẻ: "Để hoàn thiện một bộ hồ sơ, cán bộ cấp xã như chúng tôi phải tự nghiên cứu rất nhiều quy định. Áp lực càng lớn trong khi nhu cầu người dân rất nhiều, khối lượng công việc ngày một tăng thêm".
Tương tự tại phòng kinh tế, hiện mới được bố trí 6/12 biên chế, mỗi công chức phải kiêm nhiệm từ 2 - 3 lĩnh vực. Ông Phạm Văn Khuê, Trưởng ban Tổ chức Tỉnh ủy Hưng Yên cho biết: "Nhiều xã, phường đều kiến nghị được bổ sung cán bộ có chuyên môn sâu về công nghệ thông tin, đất đai, tài chính, xây dựng... nhưng nguồn nhân lực của tỉnh chưa thể đáp ứng được yêu cầu".
Bất cập về biên chế và thể chế
Việc phân bổ biên chế ở cấp cơ sở hiện vẫn còn mang tính bình quân, chưa phản ánh đầy đủ quy mô dân số và khối lượng công việc thực tế. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, nhiều xã, phường có dân số lớn, hồ sơ phát sinh cao nhưng vẫn áp dụng định mức biên chế tương tự các địa phương khác. Ông Mai Hữu Quyết, Bí thư Đảng ủy phường Thủ Đức cho biết: "Địa bàn có gần 120 nghìn dân nhưng biên chế chỉ tương đương một phường có quy mô nhỏ hơn nhiều. Đây là bất cập rất lớn. Nếu không có cơ chế điều chỉnh biên chế phù hợp với thực tiễn, càng phân cấp mạnh, cơ sở càng áp lực và không đủ nhân lực để thực hiện nhiệm vụ".
Không chỉ thiếu nhân lực, nhiều địa phương còn đối mặt với những "điểm nghẽn" về thể chế và điều kiện thực thi. Ông Nguyễn Đăng Khang, Phó Giám đốc Sở Nội vụ Bắc Ninh đánh giá, một số quy định pháp luật còn chồng chéo, hệ thống dữ liệu và hạ tầng số chưa đồng bộ, ảnh hưởng đến hiệu quả triển khai nhiệm vụ.
Nguyên tắc cốt lõi: Thẩm quyền đi kèm nguồn lực
Thực tiễn cho thấy, trao thêm thẩm quyền mà không đi kèm nguồn lực tương xứng sẽ dễ tạo áp lực cho chính quyền cơ sở. Vì vậy, nguyên tắc cốt lõi của phân cấp, phân quyền là thẩm quyền đến đâu, nguồn lực phải theo đến đó. PGS, TS Nguyễn Bá Chiến, Giám đốc Học viện Hành chính và Quản trị công cho rằng: "Việc vận hành chính quyền địa phương 2 cấp phụ thuộc rất lớn vào nền tảng thể chế. Điều này, đòi hỏi rất cao ở năng lực thiết kế thể chế, năng lực thực thi thể chế để định hình 'luật chơi' và 'sân chơi' cho hệ thống vận hành hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả".
Kiểm tra, giám sát để phân quyền đi vào thực chất
Nếu nguồn lực là điều kiện để phân cấp, phân quyền đi vào thực chất thì kiểm tra, giám sát là cơ chế bảo đảm quyền lực được thực thi đúng hướng. Điều này được thể hiện rõ qua quá trình triển khai dự án nhà ở cho người thu nhập thấp tại Khu công nghiệp Yên Mỹ II, xã Yên Mỹ (Hưng Yên). Khi địa phương thực hiện thu hồi hơn 30 ha đất của gần 600 hộ dân, những thay đổi của Luật Đất đai khiến mức bồi thường ở giai đoạn sau thấp hơn trước, đẩy công tác giải phóng mặt bằng vào thế bế tắc.
Phát huy thẩm quyền được giao, UBND xã Yên Mỹ đã chủ động ban hành quyết định bổ sung chính sách hỗ trợ đối với người có đất bị thu hồi, qua đó tạo sự đồng thuận, hoàn thành bàn giao mặt bằng đúng tiến độ. Chủ tịch UBND xã Yên Mỹ Trịnh Hồng Tuyến cho rằng, điều cơ sở cần không chỉ là trao thêm thẩm quyền, mà còn là cơ chế kiểm tra, giám sát và hướng dẫn thường xuyên để kịp thời phát hiện, tháo gỡ vướng mắc, giúp hạn chế sai sót ngay từ đầu.
Độ trễ giữa phân quyền pháp lý và phân quyền năng lực
Đẩy mạnh phân cấp, phân quyền là bước chuyển quan trọng từ mô hình quản lý dựa trên kiểm soát sang mô hình quản trị dựa trên trao quyền và trách nhiệm. PGS, TS Trần Thị Thanh Thủy, Viện Lãnh đạo học và Hành chính công - Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh cho rằng: "Nghịch lý xuất hiện ở chỗ quyền lực thể chế có thể được chuyển giao bằng quyết định hành chính nhưng năng lực thực thi lại là kết quả của một quá trình tích lũy lâu dài. Các văn bản quy phạm pháp luật có thể quy định ngay lập tức những thẩm quyền mới cho cấp xã hoặc cấp tỉnh, nhưng năng lực của đội ngũ công chức, chất lượng dữ liệu, kinh nghiệm xử lý tình huống hay văn hóa tổ chức không thể thay đổi với tốc độ tương tự".
"Xét ở góc độ quản trị công, đây không phải là biểu hiện của sự thất bại trong phân quyền mà là biểu hiện của độ trễ giữa phân quyền pháp lý và phân quyền năng lực. Điều đó cho thấy cải cách thể chế cần tiếp tục được bổ sung bằng cải cách về đào tạo, phát triển năng lực và hỗ trợ thực thi", PGS, TS Trần Thanh Thủy nhấn mạnh.
Thực trạng và mục tiêu cải cách
Theo báo cáo của Bộ Nội vụ, trong số 949 nhiệm vụ được phân cấp, phân quyền cho địa phương, mới chỉ khoảng 61,5% nhiệm vụ được đánh giá bảo đảm tính khả thi. Vẫn còn 355 nhiệm vụ cần thêm văn bản hướng dẫn và 10 nhiệm vụ phải tiếp tục điều chỉnh thẩm quyền giữa Trung ương với địa phương hoặc giữa các cấp chính quyền địa phương.
Các chuyên gia cũng cho rằng, phân cấp, phân quyền chỉ thật sự thành công khi đi cùng nguồn lực, trách nhiệm và cơ chế kiểm soát phù hợp. Khi chính quyền cơ sở có đủ điều kiện để chủ động quyết định, dám chịu trách nhiệm và được giám sát đúng mức, mỗi quyết sách sẽ thật sự tạo thêm động lực cho phát triển. Đó cũng chính là mục tiêu của cuộc cải cách thể chế mà Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đang hướng tới: Xây dựng một nền hành chính hiện đại, kiến tạo, phục vụ, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm.
