TS Nguyễn Sĩ Dũng: Hạnh phúc nhân dân là phép thử cao nhất của mọi chính sách công
Khát vọng hạnh phúc của nhân dân luôn là mục tiêu tối thượng trong mọi mô hình quản trị xã hội. Nhân dịp đầu xuân, khi ai cũng ấp ủ những mơ ước về một cuộc sống an lành, Tuổi Trẻ đã có cuộc trao đổi sâu sắc với TS Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội. Ông chia sẻ những góc nhìn thực tế về mục tiêu xây dựng hạnh phúc cho người dân, tạo nền tảng vững chắc cho sự hưng thịnh của đất nước trong kỷ nguyên mới.
Biến hạnh phúc từ khẩu hiệu thành chỉ số đo lường cụ thể
Từ ngàn đời nay, khát vọng về hạnh phúc luôn là đích đến của mọi chế độ xã hội. Tuy nhiên, làm thế nào để "hạnh phúc" không chỉ dừng lại ở những lời hô hào mà thực sự trở thành một chỉ số hữu hình trong việc xây dựng và đánh giá hiệu quả chính sách? TS Nguyễn Sĩ Dũng khẳng định: "Hạnh phúc là năng lực để con người sống một cuộc đời ý nghĩa. Trách nhiệm của nhà nước không phải là 'làm cho dân vui' mà là tạo dựng môi trường pháp lý, kinh tế, xã hội để mỗi người có cơ hội tự vươn lên."
Để hạnh phúc trở thành một chỉ số thực chất, ông nhấn mạnh ba yếu tố then chốt không thể thiếu:
- Định nghĩa hạnh phúc bằng các yếu tố đo lường được: Các quốc gia như Bhutan, OECD hay Liên Hợp Quốc đều đo lường hạnh phúc thông qua mức độ tin cậy xã hội, cảm nhận về công lý, sức khỏe tinh thần, chất lượng môi trường sống và cơ hội phát triển cá nhân. Những yếu tố này không mang tính trừu tượng mà là dữ liệu cụ thể để hoạch định chính sách.
- Tích hợp chỉ số hạnh phúc vào chu trình chính sách: Một chính sách không chỉ được đánh giá dựa trên tăng trưởng kinh tế đơn thuần, mà còn phải xem xét tác động của nó đến sự bình yên xã hội, chất lượng sống và cơ hội phát triển của người dân. Tăng trưởng GDP mà làm suy giảm niềm tin hoặc gia tăng căng thẳng xã hội thì chưa thể coi là tiến bộ thực sự.
- Xây dựng môi trường xã hội đáng sống: Hạnh phúc không thể nảy nở trong một môi trường đầy rủi ro, thiếu minh bạch hoặc bất công. Một xã hội với thủ tục hành chính gọn nhẹ, công lý gần gũi với dân, dịch vụ công tử tế và môi trường sống xanh sạch chính là nền tảng cho hạnh phúc phổ quát.
Nói cách khác, hạnh phúc của nhân dân chính là phép thử cao nhất đối với mọi chính sách công. Khi hạnh phúc trở thành chỉ số đánh giá, nó đồng thời cũng trở thành tiêu chuẩn vận hành của một nhà nước hiện đại và tiến bộ.
Cải cách bộ máy và chuyển đổi số: Nền tảng cho hạnh phúc thời đại mới
Liệu cuộc cải cách tinh gọn bộ máy và tổ chức mô hình chính quyền địa phương hai cấp vừa qua có đáp ứng được tiêu chuẩn hạnh phúc này không? TS Nguyễn Sĩ Dũng khẳng định: "Có. Nếu nhìn sâu xa, mọi cải cách bộ máy - đặc biệt là cuộc cải cách tinh gọn và tái thiết mô hình chính quyền hai cấp như chúng ta vừa tiến hành - đều hướng tới mục tiêu cuối cùng: tăng cường hạnh phúc của nhân dân."
Ông giải thích rằng khi thủ tục chồng chéo, bộ máy cồng kềnh, người dân phải trả giá bằng thời gian, cơ hội và sự yên bình trong cuộc sống. Ngược lại, một bộ máy tinh gọn, minh bạch và hiệu quả sẽ giảm thiểu gánh nặng giao dịch xã hội, từ đó nâng cao chất lượng sống một cách tự nhiên. Cuộc cải cách lần này được xem như một bước đổi mới triết lý quản trị, chuyển từ quản lý sang phục vụ, từ phức tạp sang đơn giản, từ bộ máy nhiều tầng nấc sang bộ máy gần dân, và từ tư duy "bao cấp quyền lực" sang tư duy trao quyền thực sự.
Việc không tổ chức chính quyền huyện mang lại ba hiệu quả lớn:
- Thứ nhất, đưa chính quyền lại gần dân hơn, rút ngắn khoảng cách quyền lực, giúp việc của dân được xử lý tại nơi hiểu rõ nhất về nhu cầu của họ.
- Thứ hai, giảm thiểu chi phí vô hình cho xã hội. Mỗi thủ tục được cắt giảm là một phiền hà biến mất, mỗi tầng nấc được loại bỏ là một "khoảnh khắc hạnh phúc" mở ra.
- Thứ ba, tạo ra một bộ máy đủ năng lực để đáp ứng những kỳ vọng mới của người dân trong thời đại tốc độ cao, nơi mọi người mong muốn chính quyền hoạt động nhanh chóng hơn, minh bạch hơn và chuyên nghiệp hơn.
Quan trọng nhất, tinh gọn bộ máy là để nâng cao chất lượng phục vụ. Khi người dân cảm thấy được tôn trọng, đó chính là nền tảng tinh thần vững chắc cho hạnh phúc.
Bên cạnh đó, ứng dụng công nghệ, phát triển dịch vụ công trực tuyến, thủ tục không giấy tờ và không phụ thuộc vào địa giới cũng là một phần không thể thiếu trong nền tảng hạnh phúc thời hiện đại. TS Dũng nhấn mạnh: "Chuyển đổi số không chỉ là một cuộc cải cách kỹ thuật đơn thuần, mà là một cuộc cách mạng về trải nghiệm của công dân." Hạnh phúc trong đời sống hiện đại xuất phát từ ba yếu tố: sự thuận tiện, sự an tâm và cảm giác được tôn trọng. Công nghệ có khả năng tạo ra cả ba điều này.
Số hóa thủ tục hành chính giúp trả lại cho người dân thời gian quý giá để làm việc, nghỉ ngơi và chăm sóc gia đình. Dịch vụ công trực tuyến đảm bảo quyền lợi của người dân, giảm thiểu hoặc thậm chí loại bỏ nạn xin - cho, từ đó bảo vệ phẩm giá của mỗi công dân. Thủ tục không phụ thuộc vào địa giới mở ra tự do lựa chọn, chính là năng lực hạnh phúc trong thời đại số.
Công nghệ hiện đại hóa và nhân bản hóa bộ máy nhà nước. Khi dịch vụ trở nên minh bạch, nhanh chóng và chính xác, lòng tin của người dân vào nhà nước sẽ tăng lên. Đây cũng là một thành tố cấu thành nên hạnh phúc quốc gia.
Người dân là chủ thể đồng kiến tạo hạnh phúc
Làm thế nào để người dân không chỉ thụ hưởng mà còn trở thành chủ thể tích cực tham gia vào quá trình xây dựng các chính sách về chỉ số hạnh phúc? TS Nguyễn Sĩ Dũng cho rằng: "Hạnh phúc không thể được 'ban phát', nó phải được đồng kiến tạo. Người dân là chủ thể của hạnh phúc, nên cũng phải là chủ thể trong việc xây dựng chính sách."
Để đạt được điều này, cần có ba sự chuyển đổi quan trọng:
- Chuyển từ tư duy áp đặt sang tư duy đồng kiến tạo - chính sách phải bắt nguồn từ trải nghiệm thực tế của người dân: cách họ đi lại, sinh sống, những sở thích và băn khoăn hàng ngày.
- Tạo ra cơ chế để người dân tham gia một cách dễ dàng - thông qua nền tảng góp ý trực tuyến, hệ thống phản ánh thời gian thực, các cuộc khảo sát mức độ hài lòng và ứng dụng di động, giúp người dân trở thành "đồng thiết kế" chính sách.
- Xây dựng văn hóa đối thoại - chính sách cần biết điều chỉnh linh hoạt dựa trên phản hồi của người dân.
Hạnh phúc phải dành cho toàn dân, đặc biệt là người yếu thế
Hạnh phúc thực sự phải là hạnh phúc dành cho toàn dân. Vậy cần những chính sách gì để hỗ trợ người yếu thế tiếp cận các dịch vụ thiết yếu như y tế, giáo dục và an sinh xã hội? TS Dũng chia sẻ: "Một quốc gia chỉ thật sự hạnh phúc khi người yếu thế cũng được sống một cuộc đời có phẩm giá, tử tế và tự tin."
Chính sách cần dựa trên ba trụ cột vững chắc:
- Một: An sinh dựa trên phẩm giá, tạo năng lực để mỗi người sống một cuộc đời có giá trị. Người cao tuổi cần hệ thống chăm sóc dài hạn, người khuyết tật cần hạ tầng không rào cản, trẻ em bị bỏ rơi cần hệ thống chăm sóc thay thế chuyên nghiệp.
- Hai: Đảm bảo tiếp cận công bằng đối với dịch vụ y tế và giáo dục, không để bất kỳ ai bị đứt gãy cơ hội học tập hoặc chữa bệnh chỉ vì hoàn cảnh khó khăn.
- Ba: Tạo điều kiện để người yếu thế tham gia vào đời sống xã hội, có tiếng nói trong các chính sách liên quan trực tiếp đến cuộc sống của chính họ.
Cuộc trao đổi với TS Nguyễn Sĩ Dũng đã làm sáng tỏ tầm quan trọng của việc biến hạnh phúc thành một chỉ số thực chất trong quản trị quốc gia. Từ cải cách bộ máy đến chuyển đổi số, và từ sự tham gia của người dân đến việc chăm lo cho những nhóm yếu thế, tất cả đều hướng tới mục tiêu tối thượng: xây dựng một xã hội hạnh phúc, nơi mỗi công dân đều có cơ hội phát triển và sống một cuộc đời ý nghĩa.
