Trong hai ngày 9 và 10 tháng 6 năm 2026, tại Hà Nội, Diễn đàn Tương lai ASEAN (ASEAN Future Forum - AFF) 2026 đã diễn ra trong bối cảnh khu vực và thế giới chứng kiến những biến động sâu sắc chưa từng có. Với chủ đề “Cùng định hình tương lai chung: hòa bình, thịnh vượng và phát triển lấy người dân làm trung tâm”, AFF 2026 không chỉ đề cập đến các vấn đề trước mắt mà còn phản ánh sự chủ động kiến tạo tương lai của ASEAN.
ASEAN trước những biến động chưa từng có
Phát biểu tại Đối thoại Shangri-La 2026 vào cuối tháng 5 vừa qua, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chỉ ra ba cuộc khủng hoảng lớn mà thế giới đang đối mặt: khủng hoảng trật tự quốc tế, khủng hoảng mô hình phát triển và khủng hoảng lòng tin chiến lược. Những vấn đề này không chỉ mang tính toàn cầu mà còn tác động trực tiếp tới khu vực Đông Nam Á. Khủng hoảng trật tự quốc tế thể hiện qua sự cạnh tranh gay gắt giữa các trung tâm quyền lực, gia tăng các điểm nóng địa chính trị và xu hướng phân mảnh trong quản trị toàn cầu. Đối với ASEAN, điều này đặt ra thách thức lớn trong việc duy trì môi trường hòa bình, ổn định và cân bằng chiến lược giữa các nước lớn.
Khủng hoảng mô hình phát triển cũng trở thành bài toán khó khi tăng trưởng của nhiều nền kinh tế ASEAN dựa trên thương mại quốc tế, đầu tư nước ngoài và lợi thế lao động. Tuy nhiên, chủ nghĩa bảo hộ quay trở lại, chuỗi cung ứng toàn cầu tái cấu trúc, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo thay đổi phương thức sản xuất, khiến những động lực tăng trưởng truyền thống bộc lộ giới hạn. Trong khi đó, khủng hoảng lòng tin chiến lược làm môi trường quốc tế khó dự báo hơn, với những khác biệt về lợi ích, cách tiếp cận và nhận thức giữa các quốc gia ngày càng rõ nét.
Không gian kiến tạo tư duy chiến lược mới cho ASEAN
AFF được xây dựng như một diễn đàn hướng về tương lai, khác với các cơ chế hợp tác tập trung giải quyết vấn đề hiện tại. Đây là không gian để các nhà lãnh đạo, học giả, doanh nghiệp và lực lượng xã hội suy nghĩ về những vấn đề có thể định hình ASEAN trong 10, 20 năm hoặc xa hơn. Điều này phản ánh sự chuyển dịch từ tư duy quản lý hiện tại sang tư duy hoạch định tương lai, đặc biệt có ý nghĩa khi ASEAN triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045.
Một trong những điểm nhấn nổi bật là lần đầu tiên các chính đảng ở Đông Nam Á cùng tham gia đối thoại về tương lai khu vực. Trước đây, hợp tác ASEAN chủ yếu do chính phủ và cơ quan ngoại giao dẫn dắt, nhưng thành công của hội nhập cần sự đồng thuận chính trị và xã hội sâu rộng. Việc đưa các chính đảng vào tiến trình đối thoại thể hiện cách tiếp cận toàn diện hơn. Ngoài ra, lần đầu tiên Hội nghị Lãnh đạo các thành phố ASEAN được đưa vào chương trình nghị sự, cho thấy các đô thị nổi lên như chủ thể quan trọng trong hội nhập, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và cách mạng trí tuệ nhân tạo.
Quản trị trí tuệ nhân tạo và phát triển bền vững
Một nội dung quan trọng khác là quản trị trí tuệ nhân tạo, kinh tế số và chuyển đổi số. Trong bối cảnh AI thay đổi sâu sắc đời sống kinh tế - xã hội toàn cầu, ASEAN cần tìm cách tiếp cận phù hợp để tận dụng cơ hội và hạn chế rủi ro về bất bình đẳng, khoảng cách số và an ninh dữ liệu. Các vấn đề về tiểu vùng Mekong, kết nối hạ tầng, an ninh năng lượng và phát triển xanh cũng được đưa vào chương trình nghị sự như những động lực tăng trưởng mới. Tất cả các chủ đề đều kết nối bởi triết lý phát triển lấy con người làm trung tâm, với thước đo cuối cùng là chất lượng cuộc sống của người dân, cơ hội việc làm cho thanh niên và khả năng chống chịu của cộng đồng.
Dấu ấn Việt Nam
Từ khi gia nhập ASEAN năm 1995, Việt Nam luôn khẳng định vai trò thành viên nòng cốt. AFF là sáng kiến của Việt Nam, được công bố tại Hội nghị Cấp cao ASEAN năm 2023, và qua hai kỳ tổ chức năm 2024 và 2025, diễn đàn đã trở thành không gian đối thoại chiến lược có uy tín. Sự hiện diện đông đảo của các nhà lãnh đạo, học giả và đối tác quốc tế phản ánh giá trị thực tiễn của diễn đàn. Qua AFF, Việt Nam cho thấy hình thức đóng góp mới: không chỉ tham gia các tiến trình hợp tác hiện hữu mà còn chủ động tạo lập diễn đàn, ý tưởng và sáng kiến dẫn dắt thảo luận chiến lược khu vực.
Trong bối cảnh các quốc gia vừa và nhỏ khó tạo ảnh hưởng bằng sức mạnh cứng, khả năng đề xuất sáng kiến có giá trị, kết nối các bên và kiến tạo đồng thuận trở thành nguồn sức mạnh quan trọng. AFF là minh chứng rõ nét cho năng lực đó của Việt Nam. Thông qua diễn đàn, Việt Nam khẳng định uy tín quốc tế và vai trò đối tác tin cậy. Nhiều nhà lãnh đạo ASEAN, đối tác và tổ chức quốc tế tham gia cho thấy sự đánh giá cao đối với những đóng góp của Việt Nam.
Những nội dung Việt Nam thúc đẩy qua AFF đều phản ánh vấn đề cốt lõi quyết định tương lai khu vực: từ tự cường chiến lược, chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo, phát triển xanh, quản trị AI lấy con người làm trung tâm, đến thúc đẩy kết nối tiểu vùng Mekong. Tất cả hướng tới mục tiêu xây dựng một ASEAN thích ứng tốt hơn, cạnh tranh hiệu quả hơn và phát triển bền vững hơn. Điều này cho thấy Việt Nam ngày càng tham gia sâu vào quá trình định hình ưu tiên phát triển và tầm nhìn chiến lược của ASEAN trong giai đoạn mới.
Với những đóng góp thực chất, Việt Nam được kỳ vọng tiếp tục phát huy vai trò cầu nối, thúc đẩy đối thoại, tăng cường đồng thuận và đóng góp sáng kiến cho sự phát triển của Cộng đồng ASEAN. Một ASEAN tự cường, đoàn kết và phát triển bền vững không chỉ là lợi ích chung của khu vực mà còn gắn liền với lợi ích chiến lược lâu dài của Việt Nam. Giá trị lớn nhất của AFF 2026 là tạo không gian để ASEAN nhìn xa hơn thách thức trước mắt, cùng suy nghĩ về tương lai và kiến tạo định hướng phát triển cho giai đoạn tiếp theo. Trong tiến trình đó, Việt Nam ngày càng khẳng định vai trò của một thành viên chủ động, trách nhiệm và có năng lực đóng góp vào việc định hình tương lai khu vực, qua đó tiếp tục ghi dấu ấn của một quốc gia tích cực, sáng tạo và tự tin đồng hành cùng ASEAN trên chặng đường hướng tới năm 2045.
