Sau gần một năm vận hành, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đã vượt qua giai đoạn khởi động và cơ bản đã vận hành ổn định. Theo TS Trần Anh Tuấn, nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ, Chủ tịch Hiệp hội Khoa học Hành chính Việt Nam, những bất cập (nếu có) bộc lộ thì đều bắt nguồn từ việc mô hình mới chưa được nhận thức và định vị đúng.
Xã, phường không còn là "cấp dưới của huyện"
Phát biểu tại hội thảo "Định vị đúng chính quyền địa phương 2 cấp và những vấn đề đặt ra" sáng 9/6, ông Trần Anh Tuấn cho rằng một số cách tiếp cận hiện nay vẫn nhìn mô hình mới như kết quả của việc bỏ đi cấp huyện trong hệ thống chính quyền địa phương 3 cấp trước đây.
"Vẫn có xu hướng coi chính quyền địa phương 2 cấp là phép trừ cơ học của mô hình 3 cấp sau khi bỏ đi một cấp là cấp huyện, chỉ còn cấp tỉnh và cấp xã. Đây là cách hiểu chưa đầy đủ về bản chất của mô hình mới", ông nhận xét.
Theo ông Tuấn, nếu tiếp tục nhìn nhận theo tư duy cũ sẽ dẫn tới hàng loạt hệ quả trong hoạch định chính sách, từ tổ chức bộ máy, phân cấp, phân quyền đến bố trí nhân sự và nguồn lực.
Ông cho rằng chính quyền địa phương 2 cấp là một mô hình hoàn toàn mới, khác căn bản với mô hình trước đây. Trong mô hình này, xã, phường, đặc khu không còn là cấp dưới của huyện mà là cấp dưới tỉnh, trực tiếp thực hiện chức năng quản trị và phục vụ người dân.
"Các xã, phường hiện nay được hình thành trên cơ sở sáp nhập nhiều đơn vị hành chính trước đây, được giao thêm nhiều nhiệm vụ và quyền hạn mới. Đây không còn là hình ảnh những xã nhỏ bé như trước kia", ông nhận định.
Theo Chủ tịch Hiệp hội Khoa học Hành chính Việt Nam, việc chưa định vị đúng vai trò của cấp xã đang khiến nhiều chính sách chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn. Không ít quy định pháp luật vẫn mang dấu ấn của mô hình cũ, trong khi quan hệ giữa cấp tỉnh và cấp xã chủ yếu vẫn là phân cấp hành chính.
Ông cho rằng nhiều nhiệm vụ được chuyển xuống cơ sở mà chưa đi kèm với thẩm quyền tương ứng, khiến cấp xã phải gánh thêm áp lực trong khi khả năng quyết định còn hạn chế.
"Việc của địa phương phải giao cho địa phương quyết, địa phương làm và địa phương chịu trách nhiệm", ông nhấn mạnh.
Bộ máy đã tinh gọn, giờ cần thêm sự hợp lý
Một trong những vấn đề được TS Trần Anh Tuấn đặc biệt quan tâm là cơ cấu tổ chức cơ quan chuyên môn ở cấp xã.
Theo ông, sau khi bỏ cấp huyện, xã, phường hiện nay phải thực hiện nhiệm vụ vốn thuộc cả cấp huyện và cấp xã trước đây, đồng thời tiếp nhận thêm một số nhiệm vụ do tỉnh giao. Các nhiệm vụ phải thực hiện trong bối cảnh số lượng phòng chuyên môn được tổ chức theo hướng tinh gọn, dẫn đến tình trạng quá tải.
Qua khảo sát tại nhiều địa phương, Hiệp hội Khoa học Hành chính Việt Nam ghi nhận có nơi một trưởng phòng phải xử lý khối lượng công việc tương đương 4-5 phòng chuyên môn cấp huyện trước đây, đồng thời chịu sự hướng dẫn của nhiều sở, ngành khác nhau.
"Áp lực rất lớn nên các xã, phường vẫn nói vui rằng trưởng phòng hiện nay phải là... siêu nhân", ông Tuấn dẫn thực tế.
Những phản ánh từ cơ sở cũng cho thấy áp lực ngày càng lớn đối với đội ngũ cán bộ địa phương.
Ông Trần Văn Hải, Phó Chủ tịch Thường trực UBND phường An Phong (Hải Phòng), cho biết nhiều cán bộ hiện phải xử lý cùng lúc khối lượng công việc thuộc nhiều lĩnh vực chuyên môn khác nhau như đất đai, quy hoạch, quản lý đô thị, tài chính hay công nghệ thông tin.
Theo ông Hải, có những trường hợp lãnh đạo xã, phường lần đầu được giao ký các hồ sơ liên quan đến đất đai hoặc điều chỉnh quy hoạch nên còn tâm lý e ngại, sợ sai, sợ trách nhiệm.
Trong khi đó, ông Nguyễn Thanh Bình, Bí thư Đảng ủy xã Hoài Đức (Hà Nội), cho biết cấp xã hiện phải thực hiện gần 1.000 nhiệm vụ và giải quyết hàng trăm thủ tục hành chính. Khối lượng công việc lớn khiến nhiều cán bộ thường xuyên phải làm thêm giờ để bảo đảm tiến độ.
Theo TS Trần Anh Tuấn, những khó khăn này cho thấy việc thiết kế bộ máy cần chuyển từ tư duy "tinh gọn" sang "tinh gọn hợp lý" để đáp ứng yêu cầu vận hành trong thực tiễn. Theo ông, không nên nghĩ đơn giản rằng càng giảm nhiều đầu mối tổ chức thì càng tốt.
Bước chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị hiện đại
Bên cạnh vấn đề tổ chức bộ máy, ông Tuấn cho rằng chất lượng đội ngũ công chức và quá trình chuyển đổi số cũng đang đặt ra nhiều thách thức.
Theo khảo sát của Hiệp hội Khoa học Hành chính Việt Nam, đội ngũ công chức cấp xã hiện chưa được bố trí đầy đủ theo vị trí việc làm, chất lượng không đồng đều và còn tình trạng làm việc trái chuyên môn đào tạo.
Nhiều người vẫn mang tư duy hành chính cũ, còn tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm và thiếu động lực đổi mới.
Về chuyển đổi số, ông cho biết dữ liệu giữa các ngành, lĩnh vực hiện vẫn phân tán, chưa được kết nối đồng bộ. Nhiều phần mềm chuyên ngành hoạt động độc lập, gây khó khăn cho việc khai thác dữ liệu và giải quyết công việc trên môi trường điện tử.
Ông Cồ Như Dũng, Chủ tịch UBND phường Giảng Võ (Hà Nội), cho rằng dữ liệu phải trở thành nền tảng của quản trị địa phương trong giai đoạn mới. Theo ông, việc xây dựng kho dữ liệu dùng chung và trung tâm điều hành thông minh đã giúp địa phương giảm đáng kể khối lượng báo cáo giấy, nâng cao hiệu quả điều hành.
"Chúng tôi xây dựng Trung tâm phân tích dữ liệu và điều hành (IOC) cấp phường để số hóa toàn bộ từ thông tin dân cư, độ tuổi, sức khỏe, tiêm chủng đến tình hình kinh doanh của từng hộ dân", ông Dũng chia sẻ.
Hệ thống này cho phép lãnh đạo phường theo dõi tiến độ công việc theo thời gian thực. Thông qua màn hình điều hành, Chủ tịch phường có thể nắm bắt ngay lập tức lượng thuế thu được trong ngày, sắc thuế nào chưa hoàn thành, hay tiến độ giải ngân của từng dự án đầu tư công cụ thể.
"Mọi thứ đều hiển thị bằng biểu đồ trực quan. Điều này giúp loại bỏ gần như hoàn toàn việc phải làm báo cáo giấy hàng tuần, hàng tháng, giảm tải áp lực hành chính rất lớn cho cán bộ chuyên môn," ông Dũng nói.
Đồng quan điểm, TS Trần Anh Tuấn cho rằng cải cách hành chính trong giai đoạn tới cần thay đổi trọng tâm.
"Nếu như trước đây chúng ta lấy cải cách thủ tục hành chính làm khâu đột phá thì giờ cần lấy công vụ, công chức làm trung tâm và công nghệ số làm động lực", ông nêu quan điểm.
Ông đề xuất tiếp tục hoàn thiện thể chế theo hướng phân quyền thực chất hơn giữa Trung ương, cấp tỉnh và cấp dưới tỉnh; đổi mới chế độ công vụ theo vị trí việc làm; xây dựng hệ thống dữ liệu đồng bộ; đồng thời nâng cao năng lực số cho đội ngũ cán bộ, công chức.
Theo ông, chỉ khi mô hình chính quyền địa phương 2 cấp được nhận thức đúng, định vị đúng và được trao các điều kiện cần thiết để vận hành, mục tiêu xây dựng nền hành chính hiện đại, phục vụ người dân mới có thể đạt được như kỳ vọng.
