Thay vì gây sức ép, Điện Kremlin tìm cách biến việc nhập ngũ thành một lựa chọn đáng cân nhắc về tài chính và địa vị xã hội. Bước sang năm thứ năm của cuộc xung đột quân sự Nga - Ukraine, một trong những năng lực đáng chú ý nhất của Điện Kremlin không chỉ nằm ở khả năng duy trì sản xuất vũ khí quốc phòng hay thích ứng với các lệnh trừng phạt từ Mỹ và phương Tây, mà còn ở việc liên tục bổ sung lực lượng tân binh cho chiến trường mà chưa phải tiến hành một đợt tổng động viên bắt buộc quy mô lớn mới như mùa thu năm 2022.
Thu nhập hấp dẫn
Điểm nổi bật nhất trong chính sách tuyển quân của Nga là việc sử dụng các đòn bẩy tài chính với quy mô chưa từng có. Trong điều kiện kinh tế thời chiến, Điện Kremlin chấp nhận chi ngân sách khổng lồ để biến hợp đồng quân sự thành một trong những lựa chọn nghề nghiệp có thu nhập hấp dẫn nhất đối với nam giới Nga ở độ tuổi lao động.
Nếu như trước xung đột, quân đội Nga thường gặp khó khăn trong tuyển lính hợp đồng do mức lương không thực sự cạnh tranh, thì từ năm 2023 trở lại đây, bức tranh đã thay đổi hoàn toàn. Chính phủ trung ương cùng chính quyền các địa phương liên tục nâng mức thưởng nhập ngũ để cạnh tranh nguồn nhân lực. Tại nhiều khu vực nghèo ở Siberia, vùng Viễn Đông hay Bắc Caucasus, số tiền thưởng ký hợp đồng hiện tương đương nhiều năm thu nhập của một lao động phổ thông. Đặc biệt ở các vùng giàu tài nguyên như Khanty-Mansi hay Yamalo-Nenets, chính quyền địa phương sẵn sàng chi mức thưởng lên tới 4-4,5 triệu rúp cho mỗi hợp đồng quân sự mới. Với nhiều gia đình Nga ở tỉnh lẻ, đây là khoản tiền gần như không thể kiếm được trong điều kiện lao động bình thường.
Chính quyền Nga hiểu rõ rằng chiến tranh kéo dài sẽ làm suy giảm động lực ý thức hệ thuần túy. Vì vậy, Moscow dần chuyển từ mô hình huy động dựa trên tinh thần yêu nước sang mô hình “thị trường hóa chiến tranh”, nơi nhà nước trực tiếp dùng ngân sách để mua lấy nguồn nhân lực quân sự. Không chỉ có tiền thưởng ban đầu, lính hợp đồng tại Ukraine còn nhận mức lương hằng tháng dao động khoảng 200.000 - 300.000 rúp, chưa kể phụ cấp chiến đấu, tiền thưởng phá hủy khí tài đối phương hoặc tham gia các đợt tấn công nguy hiểm. Trong điều kiện mặt bằng thu nhập trung bình tại Nga hiện vẫn thấp hơn đáng kể so với châu Âu, đây là khoản thu nhập mang tính đột phá đối với nhiều người trẻ.
Nhà nghiên cứu Janis Kluge thuộc Viện Các vấn đề quốc tế và an ninh Đức (SWP) nhận định rằng, Nga đang xây dựng “một thị trường lao động quân sự khổng lồ”, trong đó nhà nước cạnh tranh trực tiếp với khu vực dân sự để hút nhân lực. Theo ông, ở nhiều địa phương, quân đội gần như trở thành con đường duy nhất giúp thanh niên nhanh chóng cải thiện vị thế kinh tế.
Điểm đáng chú ý là các chính sách kinh tế này không chỉ nhắm tới cá nhân người lính, mà còn hướng trực tiếp tới cả gia đình họ. Đây được xem là thay đổi quan trọng trong tư duy huy động của Điện Kremlin. Ngày 26/5, Tổng thống Putin ký sắc lệnh cho phép xóa các khoản nợ quá hạn lên tới 10 triệu rúp cho những người ký hợp đồng quân sự từ ngày 1/5 với thời hạn phục vụ tối thiểu một năm. Chính sách này áp dụng cả với vợ hoặc chồng của quân nhân. Trong bối cảnh nợ tiêu dùng và vay mua nhà tại Nga gia tăng sau nhiều năm kinh tế thời chiến, quyết định trên được đánh giá là “đòn đánh trúng tâm lý” đối với tầng lớp lao động đang gặp khó khăn tài chính.
Giới phân tích cho rằng Nga đang biến quân đội thành cỗ máy tái phân phối tài sản xã hội. Những người nghèo, người mắc nợ, thiếu cơ hội nghề nghiệp được cung cấp con đường thoát hiểm về kinh tế thông qua nhập ngũ. Tuy nhiên, chính sách này cũng làm dấy lên tranh luận gay gắt tại phương Tây. Nhiều học giả châu Âu cho rằng Nga đang “thương mại hóa chiến tranh”, biến tiền tuyến thành công cụ giải quyết các vấn đề xã hội trong nước. Song ở chiều ngược lại, các chuyên gia Nga lập luận đây là mô hình huy động thực dụng, ít gây sốc xã hội hơn so với tổng động viên cưỡng bức.
Mở rộng mọi nguồn lực
Theo Meduza, nếu các khoản tiền thưởng là công cụ thu hút nhân lực trong xã hội dân sự, thì các ưu đãi pháp lý lại là “cánh cửa” giúp Điện Kremlin tiếp cận những nhóm đối tượng đặc biệt: từ tù nhân bị cáo hình sự, cho tới lao động nhập cư nước ngoài.
Một trong những thay đổi lớn nhất của cuộc chiến Ukraine là việc Nga từng bước hợp pháp hóa mô hình tuyển quân từ hệ thống nhà tù. Trong giai đoạn đầu, hoạt động này chủ yếu do lực lượng quân sự tư nhân Wagner của Yevgeny Prigozhin thực hiện. Nhưng sau biến cố Wagner năm 2023, Bộ Quốc phòng Nga dần tiếp quản toàn bộ cơ chế tuyển mộ tù nhân. Theo giới quan sát Nga, các phạm nhân được đề nghị miễn hoặc giảm án nếu tham chiến tại Ukraine trong khoảng thời gian quy định. Với không ít người đang chịu án phạt nặng, chiến trường trở thành cơ hội duy nhất để đổi lấy tự do.
Không dừng lại ở đó, chính quyền Nga còn mở rộng ưu đãi pháp lý sang cả những người đang bị điều tra hoặc chờ xét xử. Một số điều luật mới cho phép đình chỉ vụ án hoặc miễn trách nhiệm hình sự nếu bị cáo đồng ý ký hợp đồng quân sự. Truyền thông nhà nước Nga mô tả đây là “cơ hội chuộc lỗi với Tổ quốc”, đồng thời nhấn mạnh nhiều cựu tù nhân sau chiến tranh đã tái hòa nhập thành công.
Song song với nguồn tuyển trong nước, Nga cũng tích cực mở rộng mạng lưới tuyển quân ra nước ngoài nhằm giảm áp lực huy động nội bộ. Đối tượng chính là lao động nhập cư từ Trung Á và công dân tại các quốc gia đang phát triển ở châu Phi, châu Á và Mỹ Latinh. Đối với lao động nhập cư đến từ Uzbekistan, Tajikistan, Kyrgyzstan, lời hứa hấp dẫn nhất không chỉ là tài chính, mà còn là quốc tịch Nga. Chính phủ Nga đơn giản hóa đáng kể thủ tục nhập tịch đối với người nước ngoài phục vụ quân đội. Nhiều trường hợp, cả gia đình họ cũng được hưởng quyền cư trú và nhập quốc tịch.
Giới nghiên cứu châu Âu đánh giá đây là chiến lược cải thiện dân số của Nga. Khi đối mặt với xu hướng “già hóa dân số” và thiếu hụt nguồn lao động, Moscow đồng thời tận dụng xung đột để thu hút và đồng hóa một bộ phận dân nhập cư. Ngoài khu vực Trung Á, nhiều báo cáo quốc tế cho thấy Nga còn đẩy mạnh tuyển quân tại châu Phi. Các mạng lưới môi giới tuyển quân xuất hiện ở Ghana, Kenya, Nepal và một số quốc gia khác, chủ yếu quảng bá mức lương cao và cơ hội định cư. Theo đánh giá của giới phân tích quân sự phương Tây, việc sử dụng người nước ngoài giúp Nga giảm thiểu tác động chính trị trong nước nếu thương vong tiếp tục tăng cao. Nhưng điều đó cũng phản ánh một thực tế rằng chiến tranh càng kéo dài, Điện Kremlin càng phải mở rộng mọi nguồn nhân lực có thể khai thác.
Xây dựng “hợp đồng xã hội thời chiến”
Tài chính có thể thu hút người nhập ngũ, nhưng để duy trì cuộc chiến kéo dài nhiều năm, Nga cần nhiều hơn những tấm séc hậu hĩnh. Moscow hiểu rằng một chiến dịch quân sự quy mô lớn chỉ có thể vận hành lâu dài nếu được đặt trong câu chuyện chính trị đủ mạnh để thuyết phục xã hội. Đó là lý do từ năm 2022 đến nay, truyền thông nhà nước Nga liên tục xây dựng hình ảnh cuộc chiến tại Ukraine như “cuộc chiến sinh tồn” chống lại NATO, phương Tây. Trong cách diễn giải của Điện Kremlin, Nga không chỉ đối đầu Ukraine, mà đang chống lại toàn bộ NATO và trật tự an ninh do Mỹ dẫn dắt.
Các chiến dịch tuyển quân vì thế được lồng ghép chặt chẽ với thông điệp “yêu nước”. Khẩu hiệu “Nghề của những người đàn ông thực thụ” hay “bảo vệ Tổ quốc” xuất hiện dày đặc trên bảng quảng cáo, ga tàu điện ngầm, trường đại học và mạng xã hội. Đặc biệt, từ năm 2025, hình tượng người lính Nga được tái định vị theo hướng hiện đại hơn. Nếu giai đoạn đầu xung đột chủ yếu nhấn mạnh tinh thần hy sinh truyền thống, thì hiện nay truyền thông Nga ngày càng quảng bá hình ảnh “người hùng công nghệ” - các binh sĩ điều khiển UAV, tác chiến điện tử hoặc vận hành vũ khí chính xác cao.
Giới quan sát quốc tế đánh giá đây là nỗ lực của Điện Kremlin nhằm làm giảm tâm lý chiến trường trong giới trẻ thành thị, đồng thời biến quân đội thành môi trường nghề nghiệp có tính công nghệ và danh giá hơn. Song song với chiến dịch truyền thông, Nga còn xây dựng hệ thống phúc lợi xã hội đặc biệt dành cho quân nhân và gia đình họ. Đây được xem là phần cốt lõi trong “hợp đồng xã hội thời chiến” mà Tổng thống Putin đang thúc đẩy. Theo đó, con cái quân nhân được ưu tiên lớn khi thi đại học; gia đình họ cũng được hỗ trợ y tế, giao thông và dịch vụ công cộng; vợ hoặc chồng được tiếp cận các gói vay mua nhà lãi suất thấp. Những gia đình có quân nhân tử trận nhận khoản tiền đền bù lớn từ nhà nước.
Đáng chú ý hơn, Điện Kremlin còn tìm cách nâng vị thế chính trị - xã hội của các cựu binh tham chiến ở Ukraine. Chương trình “Thời đại của các anh hùng” được triển khai nhằm đưa những quân nhân từng tham chiến vào bộ máy hành chính và chính trị địa phương. Nhiều chuyên gia Nga nhấn mạnh rằng Điện Kremlin đang cố hình thành một tầng lớp cựu chiến binh trung thành, tương tự vai trò của các cựu binh Liên Xô sau Chiến tranh thế giới thứ Hai hay chiến tranh Afghanistan trước đây.
Tuy nhiên, đằng sau mô hình đó vẫn tồn tại nhiều áp lực dài hạn. Theo Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW) và nhiều tổ chức quân sự châu Âu, tốc độ tuyển quân của Nga trong đầu năm 2026 có dấu hiệu chậm lại, trong khi chi phí ngân sách cho chiến tranh ngày càng lớn. Giới kinh tế học cảnh báo rằng Moscow đang duy trì “nền kinh tế thời chiến”, nơi ngày càng nhiều nguồn lực quốc gia được chuyển sang phục vụ chiến tranh. Điều đó có thể tạo ra gánh nặng tài khóa lớn nếu xung đột tiếp tục kéo dài.
Dẫu vậy, cho đến thời điểm hiện tại, chiến lược của Tổng thống Putin vẫn cho thấy hiệu quả nhất định: Bộ Quốc phòng Nga duy trì được quân số mà chưa cần phát động một đợt tổng động viên mới; xã hội Nga chưa xuất hiện làn sóng phản kháng quy mô lớn và bộ máy quyền lực trung ương vẫn kiểm soát được tình hình trong nước. Sau hơn 4 năm xung đột, mô hình tuyển quân của Nga đã vượt ra ngoài khái niệm tuyển lính thông thường. Đó là sự pha trộn giữa lợi ích vật chất, chủ nghĩa dân tộc, phúc lợi xã hội và kiểm soát truyền thông - một dạng “hợp đồng xã hội thời chiến” đặc trưng của nước Nga dưới thời Tổng thống Putin. Và trong khi cuộc xung đột Ukraine chưa cho thấy hồi kết rõ ràng, Điện Kremlin dường như vẫn tin rằng mô hình ấy đủ sức giúp Nga tiếp tục duy trì cỗ máy chiến tranh trong tương lai gần.
