Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu đột phá về thể chế, cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, báo chí ngày càng được kỳ vọng không chỉ là kênh thông tin mà còn là cầu nối giữa thực tiễn và quá trình hoạch định chính sách. Nhiều vấn đề lớn của nền kinh tế như cải cách thủ tục hành chính, phát triển kinh tế tư nhân, phân cấp phân quyền hay tháo gỡ các điểm nghẽn thể chế đang trở thành chủ đề được các cơ quan báo chí theo đuổi một cách bền bỉ và có chiều sâu.
Báo chí không chỉ phản ánh thông tin
Trao đổi với Người Đưa Tin, Nhà báo Nguyễn Văn Bá - Tổng Biên tập Báo VietNamNet cho rằng, vai trò của báo chí hôm nay không dừng lại ở việc phát hiện và phản ánh vấn đề, mà cần trở thành một diễn đàn của chính sách, nơi tiếng nói từ thực tiễn được chuyển tải đến các nhà hoạch định chính sách, đồng thời góp phần xây dựng niềm tin xã hội và thúc đẩy những thay đổi tích cực vì sự phát triển chung của đất nước.
Theo ông Nguyễn Văn Bá, có một sự thay đổi rất rõ trong nhu cầu của xã hội đối với báo chí. Khoảng 15-20 năm trước, độc giả cần báo chí phát hiện vấn đề, phản ánh sự việc đang diễn ra. Nhưng hiện nay, người dân, doanh nghiệp và cả cơ quan quản lý đều muốn biết sâu hơn: vì sao vấn đề đó tồn tại, ai đang bị tác động và quan trọng nhất là cần thay đổi điều gì để giải quyết được nó.
“Trong quá trình làm báo, tôi nhận thấy rất nhiều khó khăn của doanh nghiệp không xuất phát từ năng lực hay nguồn lực, mà từ những vướng mắc về cơ chế, thủ tục và cách thực thi chính sách. Nếu chỉ phản ánh chuyện doanh nghiệp gặp khó thì chưa đủ. Điều mà xã hội cần là chỉ ra đâu là 'điểm nghẽn' và làm thế nào để tháo gỡ”, ông Bá nhấn mạnh.
Đó cũng là lý do VietNamNet kiên trì theo đuổi các chủ đề cải cách thể chế trong nhiều năm qua. Riêng chuyên mục Tuần Việt Nam, mỗi năm đăng tải hàng trăm bài phân tích, đối thoại chính sách với sự tham gia của các chuyên gia kinh tế, nhà quản lý, doanh nhân và các nhà hoạch định chính sách. Nhiều chủ đề như cải cách thủ tục hành chính, phân cấp phân quyền, phát triển kinh tế tư nhân, đổi mới sáng tạo hay xây dựng môi trường đầu tư minh bạch đã được theo đuổi liên tục trong nhiều năm chứ không phải chỉ phản ánh theo sự kiện.
Báo chí góp phần tạo dựng niềm tin thị trường
Nhìn từ kinh nghiệm điều hành một cơ quan báo chí lớn, ông Nguyễn Văn Bá đánh giá cao tác động của báo chí đối với việc xây dựng niềm tin trên thị trường. Ông cho rằng niềm tin là một trong những loại “vốn” quan trọng nhất của nền kinh tế. Khi niềm tin suy giảm, doanh nghiệp ngại đầu tư, người dân ngại tiêu dùng, thị trường sẽ vận hành kém hiệu quả hơn rất nhiều.
“Ở góc độ đó, báo chí có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc xây dựng và củng cố niềm tin xã hội. Nhưng niềm tin không được tạo ra bằng những lời ca ngợi hay truyền thông một chiều. Niềm tin được tạo ra bằng thông tin trung thực, khách quan và minh bạch”, ông Bá khẳng định.
Thực tế những năm qua cho thấy, mỗi khi thị trường xuất hiện những biến động lớn, từ bất động sản, trái phiếu doanh nghiệp cho đến chứng khoán, nhu cầu lớn nhất của xã hội luôn là thông tin chính xác. Một thông tin thiếu kiểm chứng có thể tạo ra tâm lý hoang mang rất lớn, nhưng ngược lại, thông tin chính thống, khách quan cũng có thể giúp ổn định tâm lý thị trường và củng cố niềm tin của nhà đầu tư.
Báo chí không trực tiếp làm ra chính sách, cũng không trực tiếp tạo ra môi trường kinh doanh, nhưng báo chí có thể góp phần làm cho môi trường đó trở nên minh bạch hơn, công bằng hơn. Khi những bất cập được phát hiện, những tiếng nói từ doanh nghiệp được lắng nghe, những mô hình tốt được lan tỏa và những hành vi vi phạm bị giám sát bởi công luận, thị trường sẽ vận hành lành mạnh hơn.
Ba nguyên tắc phản biện chính sách
Phản biện chính sách là công việc không dễ dàng, nếu không nói là ranh giới rất mong manh. Theo ông Nguyễn Văn Bá, khó không phải vì phản biện là một “vùng nhạy cảm”, mà khó vì nó đòi hỏi người làm báo phải có tri thức, trách nhiệm và sự công tâm.
“Ở VietNamNet, chúng tôi thảo luận rằng: phản biện không phải là đứng bên ngoài để phê phán. Phản biện là cùng hướng tới một mục tiêu phát triển chung để chỉ ra những điều có thể làm tốt hơn”, ông Bá nói.
Ông chỉ ra ba nguyên tắc rất quan trọng: Thứ nhất là phải dựa trên sự thật và dữ liệu. Mọi nhận định, mọi phản biện đều phải xuất phát từ thực tiễn, từ những bằng chứng xác đáng chứ không phải cảm xúc hay suy đoán. Thứ hai là phải bảo đảm tính đa chiều. Một chính sách luôn tác động đến nhiều nhóm đối tượng khác nhau. Người làm báo cần lắng nghe đầy đủ tiếng nói của người dân, doanh nghiệp, chuyên gia và cơ quan quản lý trước khi đưa ra đánh giá. Thứ ba là phải giữ tinh thần xây dựng. Mục tiêu cuối cùng không phải là chỉ ra ai đúng, ai sai, mà là góp phần làm cho chính sách tốt hơn, khả thi hơn và đi vào cuộc sống hiệu quả hơn.
“Phản biện chính sách hiệu quả nhất là khi bài báo không chỉ nêu vấn đề mà còn mở ra hướng giải quyết. Nếu báo chí chỉ dừng ở việc phát hiện bất cập thì mới hoàn thành một nửa nhiệm vụ. Giá trị lớn hơn nằm ở chỗ kết nối được tri thức của chuyên gia, tiếng nói của thực tiễn và nhu cầu của xã hội để góp phần hoàn thiện chính sách”, ông Bá nhấn mạnh.
Đó cũng là cách mà VietNamNet theo đuổi nhiều năm qua: phản biện trên tinh thần đối thoại, xây dựng và vì sự phát triển chung của đất nước.
