Phán quyết PCA bị phớt lờ sau một thập kỷ
Cách đây 10 năm, ngày 12.7.2016, Tòa trọng tài quốc tế ở The Hague (PCA) đưa ra phán quyết bác bỏ tuyên bố chủ quyền của Trung Quốc ở Biển Đông. Tuy nhiên, sau một thập kỷ, vùng biển này vẫn đối mặt với nhiều thách thức khi Trung Quốc không ngừng tăng cường xây dựng hạ tầng, quân sự hóa tại cả hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa thuộc chủ quyền Việt Nam.
Căng thẳng tiếp tục leo thang, đặc biệt giữa Trung Quốc và Philippines tại các khu vực như bãi cạn Scarborough hay bãi Cỏ Mây, thậm chí đã xảy ra đụng độ. Trong khi đó, đàm phán giữa Trung Quốc với ASEAN về Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) vẫn chưa đi đến hồi kết.
Chuyên gia quốc tế đánh giá tình hình
Trả lời phỏng vấn Thanh Niên, GS Stephen Robert Nagy (Đại học Cơ Đốc giáo quốc tế - Nhật Bản) cho biết: "Phán quyết dường như không thể ngăn chặn hay làm chậm lại nỗ lực của Trung Quốc trong việc tìm cách kiểm soát Biển Đông." Ông nhấn mạnh Trung Quốc đã xây dựng thêm các đảo nhân tạo, sử dụng hoạt động vùng xám và chiến thuật chiến tranh pháp lý để thúc đẩy tham vọng, gây thiệt hại cho các nước Đông Nam Á.
Theo GS Nagy, các quốc gia Đông Nam Á cần thu hút các cường quốc ngoài khu vực như Mỹ, Nhật Bản, Ấn Độ, EU, Úc và Canada thông qua hợp tác an ninh và thương mại. Tuy nhiên, để có được quan hệ đối tác an ninh, các nước phải mở cửa nền kinh tế, điều mà nhiều nước ngần ngại vì lo ngại mất chủ quyền hoặc ảnh hưởng từ bên ngoài.
Bối cảnh địa chính trị thay đổi
GS Kei Koga (Đại học Công nghệ Nanyang, Singapore) nhận định: "Phán quyết của PCA năm 2016 vẫn còn hiệu lực, nhưng những diễn biến trong 10 năm qua đã tạo ra môi trường ngày càng khắc nghiệt cho việc thực thi." Trung Quốc liên tục cho rằng phán quyết "vô hiệu" nhưng đồng thời sẵn sàng đàm phán COC với ASEAN.
Các cuộc xung đột ở Ukraine và Trung Đông làm giảm sự chú ý chiến lược của Mỹ và đồng minh. Việc chính quyền Tổng thống Donald Trump nhiệm kỳ thứ hai định hướng lại chính sách đối ngoại cũng tạo bất ổn về vai trò của luật pháp quốc tế. Các quốc gia lo ngại sự xói mòn các quy tắc và chuẩn mực, và có thể theo đuổi xây dựng liên minh để bảo vệ các cơ chế này.
Cần cách tiếp cận hiệu quả
GS Yoichiro Sato (Đại học Ritsumeikan châu Á - Thái Bình Dương, Nhật Bản) cho rằng phán quyết PCA đã giảm thiểu và đơn giản hóa các tranh chấp tiềm tàng giữa các nước ven biển Đông Nam Á. Việc phân định thềm lục địa giữa Việt Nam và Malaysia đã được thống nhất, và giữa Việt Nam và Philippines cũng có nhiều tiến triển.
Việc thiếu tiến triển COC chủ yếu do Trung Quốc khăng khăng với yêu sách "đường lưỡi bò". GS Sato đề xuất cách tiếp cận "tận dụng những cơ hội dễ dàng", như đàm phán riêng về quản lý nghề cá, thống nhất hạn ngạch đánh bắt cho các loài di cư đang suy giảm, tạm gác vấn đề chủ quyền để xây dựng lòng tin và tạo kết quả hữu hình.
