45 năm trước, lão ngư Dương Minh Thạnh (72 tuổi) vay hơn 50 lượng vàng đóng tàu vỏ gỗ dài 14m mang số hiệu 73 để ra Hoàng Sa. Đầu năm 1982, anh ruột và anh vợ của ông cũng sở hữu 2 tàu cá cùng ra đảo Tri Tôn (thuộc quần đảo Hoàng Sa) mưu sinh. Ông Thạnh cùng anh trai tính toán hành trình bằng la bàn nhỏ và bản đồ giấy khổ rộng treo trên tường. Đúng 7 giờ 30 ngày 16.2 âm lịch (11.3.1982), ba con tàu nổ máy rẽ sóng hướng ra Hoàng Sa. Sau 26 giờ, họ đến đảo Tri Tôn như dự định.
Trả hết nợ nhờ cá Hoàng Sa
Bạn chài trên tàu ông Thạnh buông giàn lưới chuồn dài 18 km vào lòng biển, kéo lưới giữa trưa nắng chói chang. Cá mắc lưới nhiều vô kể. Họ giũ lưới, đưa cá vào muối mặn đến khi bóng đêm bao trùm. Đến cuối ngày thứ ba, tàu khẳm cá nên quay mũi vào bờ. "Khi đó, vùng biển Hoàng Sa cá nhiều lắm. Tàu của tôi và 2 người anh đều trúng cá. Khoảng 3 năm sau thì chúng tôi trả hết nợ nần", ông Thạnh nhớ lại.
Gần cả đời gắn bó với Hoàng Sa, ông Thạnh trải qua bao hiểm nguy. Sóng gió từng nhấn chìm và phá nát 4 chiếc tàu khiến ông nhiều lần trắng tay. Ông và bạn chài nhớ như in cơn bão dữ vào chiều 8.7.1991. Trời mây xám xịt, gió hú kinh hồn, mặt biển cuộn sóng đẩy tàu nghiêng ngả. Cả 13 người lo sợ bỏ xác nơi biển khơi. Ông Thạnh vừa hét bảo mọi người chuẩn bị rời tàu, vừa kéo ga, tiếng máy gào lẫn trong sóng gió. Tàu rướn mình lao vào bãi đá và rạn san hô đảo Bom Bay.
18 ngày cầm cự trên đảo Bom Bay
Một ngư dân cầm dây thừng rời tàu băng nước chạy vào ngọn hải đăng. Bạn chài cuống cuồng gom lương thực. Sóng xô mạnh đẩy tàu lật úp ngay sau khi 12 người còn lại kịp thoát ra ngoài. Họ bám dây thừng, ngụp lặn vào chân trụ đèn biển và mê man vì quá mệt. Rất lâu sau, mọi người tỉnh lại, bàng hoàng nhận ra tàu đã bị sóng đánh tan tành, lương thực cuốn trôi. Khi thủy triều xuống, quanh trụ đèn hiện ra bãi đá và rạn san hô rộng. Họ tìm được chiếc chăn cũ mang xuống thay lưới bắt cá nhỏ chống đói. Vài ngày sau, họ phát hiện một số can nhựa đựng nước cạnh bình ắc quy nối với ngọn đèn biển. Sau khi kiểm tra, họ xác định là nước mưa dùng để pha bình ắc quy, không phải axit. Họ dặn nhau uống dè sẻn từng giọt để cầm cự.
"Đến ngày thứ 18 có tàu ngư dân Bình Định (nay thuộc tỉnh Gia Lai) phát hiện vào cứu. Lát sau, tàu của cháu tôi chạy ra đến nơi cùng đưa mọi người vào bờ", ông Thạnh kể. Ông nói thêm: "Không chỉ bão tố, thiên tai, tôi cùng bạn chài còn đối mặt với 'nhân tai'. Tuy nhiên, đến giờ chúng tôi vẫn đánh bắt ở Hoàng Sa bởi vì đó là biển đảo của Việt Nam, có từ thời ông cha mình".
Cứu 32 ngư dân Trung Quốc
Ngư dân Bùi Văn Phải (38 tuổi) cũng từng đối mặt hiểm nguy. Trưa 20.3.2013, khi anh cùng bạn chài đang đánh bắt gần đảo Linh Côn thuộc quần đảo Hoàng Sa, 7 thuyền viên phải ngồi trên mũi tàu, đưa hai tay lên đầu ra hiệu không có vũ khí. Anh Phải cùng thuyền trưởng Phạm Quang Thạnh cố gắng điều khiển tàu cá QNg - 96382 TS né tránh va chạm với tàu lớn. Ít phút sau, một vật phát sáng bắn trúng nóc cabin khiến tàu bốc cháy dữ dội. Các ngư dân lao vào chữa cháy vì lo lửa bén xuống bình gas. Sau khi khống chế đám cháy, họ đưa tàu về đất liền an toàn. "Chiếc tàu đó tôi mua hơn 570 triệu đồng từ tiền dành dụm 10 năm đi biển và vay ngân hàng. Sau đợt đó, tôi sửa chữa tàu rồi bán để trả nợ. Năm sau, tôi thuê tàu của Nghiệp đoàn nghề cá xã An Hải (Lý Sơn) để tiếp tục ra biển", anh Phải cho biết.
Sáng sớm 11.7.2019, anh Phải điều khiển tàu cá ra quần đảo Trường Sa thì phát hiện 5 người đàn ông trên ca nô tay cầm áo phao vẫy liên hồi cầu cứu cách đảo Song Tử Tây khoảng 160 hải lý về hướng tây bắc. Anh Phải cho tàu đến gần cứu 5 người này. Do bất đồng ngôn ngữ, họ dùng tay ra hiệu còn nhiều người đang nổi trôi. Phải đưa tàu lượn vòng và cứu thêm 27 ngư dân run rẩy trên 4 ca nô lắc lư giữa sóng nước. Tổng cộng 32 ngư dân Trung Quốc được anh Phải cứu sống. Họ được ngư dân Lý Sơn chia sẻ nước, cơm. Thông tin được chuyển về Bộ Chỉ huy biên phòng tỉnh Quảng Ngãi cũ, rồi cơ quan cứu nạn quốc gia. Sau đó, một tàu hàng Trung Quốc đến nhận người. Anh Phải cùng bạn chài đưa 32 người sang tàu hàng theo chỉ dẫn từ cơ quan chức năng qua hệ thống Icom. "Khi đó thấy người bị nạn thì cứu thôi chứ không suy nghĩ gì anh à!", anh Phải tâm sự.
Tiếp nối truyền thống Đội Hoàng Sa
Ngư dân Lý Sơn giỏi nghề biển từ xưa. Từ thời chúa Nguyễn, ngư dân Lý Sơn và một số làng ven biển được tuyển chọn lập Đội Hoàng Sa và Đội Bắc Hải, có nhiệm vụ khai thác sản vật, đo đạc lý trình, lập miếu thờ, cắm mốc chủ quyền tại Hoàng Sa và Trường Sa. Hiện nay, đặc khu Lý Sơn có hơn 500 tàu cá với tổng công suất trên 95.000 CV và khoảng 4.200 ngư dân tham gia đánh bắt. "Chính quyền đặc khu sẽ tái cơ cấu ngành khai thác hải sản theo hướng giảm đánh bắt ven bờ, phát triển mạnh khai thác xa bờ gắn với bảo vệ chủ quyền biển, đảo. Chúng tôi xác định phát triển nghề cá đi đôi với bảo vệ nguồn lợi thủy sản và hệ sinh thái biển, thực hiện nghiêm các quy định chống khai thác IUU", ông Nguyễn Văn Huy, Chủ tịch UBND đặc khu Lý Sơn, cho biết.
