Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) công bố số liệu ước tính cho thấy trung bình mỗi năm có khoảng 489.000 ca tử vong liên quan đến nắng nóng trên toàn cầu trong giai đoạn 2000–2019. Nắng nóng cực đoan, thường được gọi là 'kẻ giết người thầm lặng', đang đe dọa tính mạng hàng triệu người, đặc biệt tại châu Âu – lục địa có tốc độ nóng lên nhanh nhất thế giới.
Đợt nắng nóng lịch sử tại châu Âu
Một đợt nắng nóng khắc nghiệt đang bao trùm châu Âu, phá vỡ hàng loạt kỷ lục nhiệt độ, gây tác động nghiêm trọng đến sức khỏe con người, hệ sinh thái, nông nghiệp, cơ sở hạ tầng và năng suất lao động. Đợt nắng nóng này còn kèm theo giông dữ dội cục bộ, làm trầm trọng thêm hạn hán và gia tăng nguy cơ cháy rừng. Theo Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC), các đợt nắng nóng cực đoan được dự báo sẽ xảy ra thường xuyên hơn, mạnh hơn và kéo dài hơn trong tương lai.
Ông John Kennedy, Trưởng bộ phận Thông tin Khí hậu của WMO, cho biết: 'Những đợt nắng nóng như hiện nay chính là điều chúng tôi dự báo sẽ xảy ra trong bối cảnh khí hậu đang thay đổi. Trong 50 năm kể từ đợt nắng nóng lịch sử năm 1976, nhiệt độ trung bình của toàn châu Âu đã tăng khoảng 2°C. Đây là lục địa nóng lên nhanh nhất thế giới và các hiện tượng nhiệt độ cực đoan cũng gia tăng theo.'
Hơn 1.300 ca tử vong vượt mức bình thường
Tổng Giám đốc Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Tedros Adhanom Ghebreyesus, cho biết kể từ ngày 21/6, đã ghi nhận hơn 1.300 ca tử vong vượt mức bình thường có liên quan đến đợt nắng nóng cực đoan tại châu Âu. Trong bài đăng trên nền tảng X vào ngày 28/6, ông cho biết hơn 150 triệu người trên khắp lục địa đã bị ảnh hưởng.
Theo bản hướng dẫn Climate Watch do một trong các Trung tâm Giám sát Khí hậu khu vực châu Âu của WMO công bố (do Cơ quan Khí tượng Đức - Deutscher Wetterdienst (DWD) đứng đầu), đợt nắng nóng bắt nguồn từ Bán đảo Iberia được dự báo sẽ lan rộng ra phần lớn khu vực Tây Âu, Trung Âu, Nam Âu và vùng Balkan vào ngày 30/6.
Kỷ lục nhiệt độ liên tiếp bị xô đổ
Đức đã liên tiếp phá vỡ kỷ lục nhiệt độ trong ba ngày liên tiếp, trong đó thị trấn Coschen ở miền đông nước Đức, gần biên giới Ba Lan, ghi nhận mức nhiệt 41,7°C vào ngày 28/6. Tổng cộng 252 trạm khí tượng đã ghi nhận mức nhiệt cao nhất trong lịch sử quan trắc tại địa phương. Theo DWD, tính đến ngày 27/6, có 46 trạm khí tượng trên khắp nước Đức ghi nhận nhiệt độ trên 40°C. Kỷ lục nhiệt độ ban đêm cũng bị xô đổ, với một trạm tại bang Saxony ghi nhận nhiệt độ thấp nhất trong đêm vẫn ở mức 29,4°C. DWD mô tả đợt nắng nóng lần này là 'mang tính lịch sử'.
Tại Hungary, mức nhiệt 40,7°C được ghi nhận gần thủ đô Budapest vào ngày 28/6, lập kỷ lục nhiệt độ cao nhất từng được ghi nhận trong tháng 6. Ba Lan cũng ghi nhận kỷ lục nhiệt độ cao nhất mọi thời đại mới ở mức 40,5°C (số liệu tạm thời), trong khi Cộng hòa Séc cũng thiết lập kỷ lục mới. Áo lập kỷ lục nhiệt độ tháng 6 mới với mức 40,0°C tại thành phố Vienna. Theo Geosphere Austria, cảnh báo đỏ về nắng nóng vẫn được duy trì tại thủ đô vào ngày 29/6.
Tại Vương quốc Anh, kỷ lục nhiệt độ tháng 6 cũng bị phá vỡ trong ba ngày liên tiếp. Ngày 25/6, miền nam nước Anh ghi nhận mức nhiệt 37,3°C. Cơ quan Khí tượng Anh (Met Office) tiếp tục ban hành cảnh báo đỏ về nắng nóng cực đoan vào ngày 26/6 – lần đầu tiên trong lịch sử hệ thống cảnh báo thời tiết hiện nay, Anh phải phát cảnh báo đỏ liên tục trong ba ngày liên tiếp. Điều này diễn ra chỉ vài tuần sau khi nước Anh cũng vừa ghi nhận hàng loạt kỷ lục nhiệt độ trong tháng 5.
Tại Hà Lan, Cơ quan Khí tượng Hoàng gia Hà Lan (KNMI) đã ban hành cảnh báo đỏ chưa từng có tiền lệ về nắng nóng cực đoan đối với 8 tỉnh vào ngày 26/6. Nhiều trạm khí tượng ghi nhận kỷ lục mới và cả nước cũng lập kỷ lục nhiệt độ tháng 6 mới ở mức 39,4°C. Đan Mạch ghi nhận nhiệt độ cao nhất trong lịch sử ở mức 37,0°C tại hai địa điểm, vượt qua kỷ lục tồn tại từ năm 1975, theo Viện Khí tượng Đan Mạch. Thụy Sĩ cũng thiết lập kỷ lục nhiệt độ tháng 6 mới với mức 39°C tại thành phố Basel ở miền bắc nước này, theo MeteoSwiss.
Pháp và Tây Ban Nha hứng chịu nắng nóng kỷ lục
Theo Cơ quan Khí tượng Pháp (Météo-France), ngày 24/6, Pháp ghi nhận ngày có nhiệt độ trung bình toàn quốc cao nhất trong lịch sử, vượt qua kỷ lục vừa được thiết lập một ngày trước đó. Nhiệt độ trung bình trên toàn nước Pháp đạt 30,0°C, cao hơn các kỷ lục trước đây được ghi nhận vào tháng 7/2019 và tháng 8/2003. Tại thị trấn Pulluau ở miền tây nước Pháp, nhiệt độ lên tới 43,8°C. Nhiệt độ ban đêm cũng lập kỷ lục quốc gia mới với mức 22°C. Chính phủ Pháp đã ban hành Cảnh báo Đỏ – mức cảnh báo cao nhất – đối với 58 tỉnh, thành, bao phủ phần lớn lãnh thổ. Truyền thông Pháp cho biết 40 người đã tử vong do các vụ đuối nước trong thời gian xảy ra nắng nóng.
Tây Ban Nha cũng ghi nhận hai ngày nóng nhất trong lịch sử tháng 6 vào 23 và 24/6. Theo Cơ quan Khí tượng Quốc gia Tây Ban Nha (AEMET), tại nhiều địa phương, nhiệt độ vượt xa 40°C, thiết lập hàng loạt kỷ lục nhiệt độ mới trong tháng 6. Thành phố Bilbao ghi nhận mức nhiệt 42,7°C, trở thành nhiệt độ cao nhất từng được ghi nhận trong tháng 6 tại thành phố này.
Tác động sức khỏe nghiêm trọng
Ông Lachlan McIver, Cố vấn Y tế thuộc Văn phòng Liên hợp WHO–WMO về Khí hậu và Sức khỏe, cho biết: 'Việc tiếp xúc với nắng nóng kéo dài trong nhiều ngày, đặc biệt khi nhiệt độ ban đêm vẫn ở mức cao, khiến cơ thể bước vào mỗi ngày mới trong trạng thái đã bị căng thẳng sẵn. Người cao tuổi, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người lao động ngoài trời, người vô gia cư hoặc những người mắc bệnh mạn tính là các nhóm có nguy cơ cao nhất. Tuy nhiên, khi nhiệt độ đủ cao và kéo dài đủ lâu, bất kỳ ai cũng có thể bị ảnh hưởng bởi sốc nhiệt.'
Ông Armel Castellan, Cố vấn kỹ thuật về Dịch vụ Nắng nóng Cực đoan của Văn phòng Liên hợp WHO–WMO về Khí hậu và Sức khỏe, giải thích: 'Ban đêm là thời điểm cơ thể cần được phục hồi. Khi ngủ, nhiệt độ cơ thể giảm xuống, hệ tim mạch được nghỉ ngơi và những căng thẳng tích tụ sau một ngày nắng nóng bắt đầu được giải tỏa. Nhưng khi nhiệt độ ban đêm vẫn duy trì ở mức cao, quá trình phục hồi này không thể diễn ra. Cơ thể phải chịu áp lực liên tục suốt cả ngày lẫn đêm.' Ông nhấn mạnh: 'Đó là lý do vì sao khi đánh giá tác động sức khỏe của một đợt nắng nóng, nhiệt độ thấp nhất vào ban đêm đôi khi còn quan trọng hơn nhiệt độ cao nhất vào buổi chiều.'
Phản ứng của WMO và Liên Hợp Quốc
Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres, trong bài phát biểu tại Tuần lễ Khí hậu London ngày 23/6, cảnh báo: 'Chúng ta vừa trải qua 11 năm nóng nhất từng được ghi nhận. Các thảm họa khí hậu đang xảy ra thường xuyên hơn, có sức tàn phá lớn hơn và gây thiệt hại kinh tế nhiều hơn. Và Tổ chức Khí tượng Thế giới đã cảnh báo rằng những gì chúng ta đang chứng kiến mới chỉ là khởi đầu. El Niño không chỉ đang gõ cửa, mà còn có nguy cơ thổi tung cả ngôi nhà.'
WMO cùng các quốc gia thành viên và đối tác đang khẩn trương triển khai các hệ thống cảnh báo sớm và kế hoạch hành động phối hợp về sức khỏe trong điều kiện nắng nóng, nhằm cứu sống người dân và giảm thiểu thiệt hại kinh tế. Thông qua sáng kiến 'Cảnh báo sớm cho mọi người' (Early Warnings for All), WMO nỗ lực bảo đảm những người có nguy cơ cao nhận được cảnh báo kịp thời và hướng dẫn các biện pháp bảo vệ. WMO và WHO cũng phối hợp xây dựng hướng dẫn về nắng nóng cực đoan và hệ thống cảnh báo sớm về sức khỏe, hỗ trợ xây dựng Kế hoạch Hành động ứng phó với nắng nóng. Mạng lưới Thông tin Toàn cầu về Sức khỏe trong điều kiện Nắng nóng (GHHIN) cung cấp hướng dẫn kỹ thuật và công cụ thực tiễn cho chính quyền các quốc gia và địa phương để chuẩn bị và ứng phó với nguy cơ ngày càng gia tăng này.
