Việt Nam đối mặt nghịch lý béo phì: Tỷ lệ thấp nhưng tốc độ tăng nhanh nhất Đông Nam Á
Theo World Obesity Atlas 2025, Việt Nam hiện thuộc nhóm quốc gia có tỷ lệ béo phì thấp nhất Đông Nam Á, nhưng tốc độ gia tăng lại đang dẫn đầu khu vực. Điều này tạo ra một nghịch lý y tế công cộng đầy lo ngại, đặc biệt khi "cơn lốc" béo phì đang quét qua giới văn phòng và người trẻ. Những người này vốn được coi là nhạy bén với thông tin nhưng lại "mắc kẹt" trong chính lối sống hiện đại của mình.
Béo phì: "Đại dịch" âm thầm với hệ lụy kinh tế khổng lồ
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cảnh báo béo phì là một bệnh mạn tính phức tạp, đang trở thành "đại dịch" do diễn tiến âm thầm nhưng để lại hậu quả sâu rộng. Nó không chỉ ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe cá nhân mà còn tạo áp lực lớn lên nền kinh tế quốc gia. Theo World Obesity Atlas 2023, tổng chi phí kinh tế do béo phì tại Việt Nam được dự báo tăng từ 4 tỷ USD vào năm 2020 lên hơn 16 tỷ USD vào năm 2035. Riêng chi phí y tế có thể tăng gấp ba lần từ 372 triệu USD lên 1,27 tỷ USD.
Mặc dù vậy, Việt Nam hiện chỉ xếp hạng 108/183 quốc gia về mức độ sẵn sàng trong điều trị béo phì, phản ánh rõ những khoảng trống trong hệ thống y tế và sự thiếu hụt trong phối hợp ứng phó toàn diện.
Khoảng cách giữa "biết" và "hành động" trong cộng đồng
Báo cáo mới nhất từ sự hợp tác giữa Novo Nordisk và Decision Lab, dựa trên khảo sát 1.004 người trưởng thành tại 5 thành phố lớn (Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Hải Phòng, Cần Thơ), phác họa một bức tranh tương phản về nhận thức của người Việt. Có đến 83% người tham gia khảo sát thừa nhận béo phì là một bệnh lý có nguy cơ kéo theo các bệnh mạn tính hiểm nghèo như tim mạch, tiểu đường và rối loạn mỡ máu. Đặc biệt, 72% nhận thức được mối liên hệ giữa béo phì với ung thư và vô sinh.
Tuy nhiên, khoảng cách giữa "biết" và "hành động" vẫn là một vực thẳm. Dù biết nguy hiểm, việc can thiệp sớm vẫn vô cùng hạn chế. Lý do không chỉ nằm ở ý thức cá nhân mà còn bị bủa vây bởi lối sống hiện đại và những rào cản tâm lý vô hình.
Lối sống hiện đại: "Sát thủ" mang tên tiện lợi
Gần 2/3 số người được hỏi cho biết họ ngồi làm việc hoặc giải trí quá 6 giờ mỗi ngày. Kết hợp với việc hơn 1/3 thường xuyên tiêu thụ thực phẩm chế biến sẵn, nhiều năng lượng, chúng ta đang vô tình tạo ra một "môi trường sinh béo" (obesogenic environment) cực kỳ bền vững. Người dân Việt Nam đang sống trong kỷ nguyên mà mọi thứ chỉ cách một cái chạm màn hình. Chính sự tiện lợi này đang âm thầm "triệt tiêu" mọi cơ hội vận động của giới trẻ.
Ngồi quá 6 giờ mỗi ngày không chỉ khiến vòng bụng tăng size, mà còn là "lời mời gọi" các bệnh lý mạn tính ghé thăm sớm. Rối loạn mỡ máu, kháng insulin, hay thoái hóa cột sống vốn là chuyện của tuổi trung niên, nay đã bắt đầu xuất hiện ở những người mới ngoài 20.
Định kiến xã hội và sai lệch trong nhận thức gia đình
Đáng buồn hơn, béo phì vẫn đang phải gánh chịu sự kỳ thị nặng nề từ cộng đồng. Theo số liệu của Decision Lab, hơn 50% người khảo sát cho rằng béo phì là hệ quả của sự lười biếng hoặc thiếu ý chí. Khoảng 69% vẫn giữ quan niệm đây là lỗi của sự thiếu kỷ luật bản thân. Chính những định kiến này đã tạo ra một bức tường tâm lý ngăn cản người bệnh tìm kiếm sự hỗ trợ y tế chuyên nghiệp.
Sự sai lệch trong nhận thức còn bắt nguồn từ trong chính mỗi gia đình. Nghiên cứu chỉ ra rằng 55% phụ huynh vẫn giữ quan niệm truyền thống: trẻ em "bụ bẫm" mới là khỏe mạnh. Chính tư duy này đã vô tình nuôi dưỡng những thói quen dinh dưỡng sai lầm ngay từ nhỏ, khiến béo phì trẻ em trở thành một thách thức lớn cho hệ thống y tế trong 10-20 năm tới.
Chiến lược đồng bộ để đảo ngược xu hướng
Báo cáo "Vietnam Obesity Study 2025" đưa ra một thông điệp rằng đã đến lúc phải tái định nghĩa béo phì. Đây không phải là một sự lựa chọn về lối sống, mà là một bệnh lý mạn tính cần được can thiệp y tế sớm và bài bản. Việc giải quyết bài toán này không thể chỉ dựa vào nỗ lực của từng cá nhân.
Theo báo cáo, Việt Nam cần một chiến lược đồng bộ:
- Thứ nhất, các chính sách y tế công cộng cần công nhận béo phì là bệnh mạn tính để có lộ trình bảo hiểm và điều trị chuẩn hóa.
- Thứ hai, doanh nghiệp và cộng đồng cần xóa bỏ định kiến, tạo môi trường làm việc công bằng và khuyến khích vận động.
- Thứ ba, truyền thông cần thay đổi ngôn ngữ, chuyển từ việc "đổ lỗi cho nạn nhân" sang việc hỗ trợ và thấu hiểu.
Như ông Erik Wiebols, Tổng Giám đốc Novo Nordisk Việt Nam đã nhấn mạnh, mục tiêu của nghiên cứu này là cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học để các nhà hoạch định chính sách và chuyên gia y tế có thể xây dựng những giải pháp thiết thực, nhằm đảo ngược xu hướng gia tăng béo phì, bảo vệ tương lai sức khỏe của thế hệ trẻ Việt Nam.
Việt Nam có thể đang có tỷ lệ béo phì thấp, nhưng nếu không hành động quyết liệt ngay từ bây giờ, chúng ta sẽ sớm phải trả giá đắt cho sự chậm trễ trong nhận thức. Béo phì cần được nhìn nhận đúng như một thách thức chiến lược đối với sức khỏe quốc gia.
Nguồn: Vietnam Obesity Study 2025 (Novo Nordisk & Decision Lab) Băng Băng
