Gánh nặng kép từ chế độ ăn không lành mạnh: Bệnh không lây nhiễm và béo phì bùng nổ
Việt Nam đang phải đối mặt với một gánh nặng kép nghiêm trọng về sức khỏe, khi các bệnh không lây nhiễm và tình trạng thừa cân, béo phì gia tăng nhanh chóng. Theo số liệu mới nhất, các bệnh không lây nhiễm chiếm tới 73,7% gánh nặng bệnh tật toàn quốc và là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong. Năm 2019, ước tính có khoảng 556.000 ca tử vong, trong đó 81,4% là do các bệnh này, với 44% trường hợp xảy ra trước 70 tuổi, gây thiệt hại lớn về năng suất lao động và kinh tế.
Nguyên nhân chính từ lối sống và dinh dưỡng
Nghiên cứu gánh nặng bệnh tật toàn cầu chỉ ra rằng, 3/5 yếu tố nguy cơ hàng đầu tại Việt Nam xuất phát từ hành vi lối sống, bao gồm dinh dưỡng không hợp lý, hút thuốc lá và sử dụng rượu bia. Những yếu tố này đóng góp đáng kể vào tử vong và bệnh tật đa nhóm, như tim mạch, đái tháo đường, ung thư và bệnh hô hấp. Đặc biệt, chế độ ăn uống không lành mạnh, với nhiều muối, đường tự do, chất béo chuyển hóa và chất béo bão hòa, cùng với việc ăn ít trái cây, rau quả, ngũ cốc nguyên hạt và chất xơ, là nguyên nhân chính dẫn đến thừa cân, béo phì và các bệnh không lây nhiễm liên quan.
Tình trạng thừa cân, béo phì gia tăng chóng mặt
Các chuyên gia dinh dưỡng cảnh báo, tình trạng thừa cân, béo phì đang tăng rất nhanh ở Việt Nam. Theo Tổng điều tra dinh dưỡng năm 2019-2020, tỷ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ em đã tăng gấp đôi trong 10 năm, từ 8,5% năm 2010 lên 19,0% năm 2020. Khu vực thành thị có tỷ lệ cao nhất với 26,8%, tiếp theo là nông thôn 18,3% và miền núi 6,9%. Tại các thành phố lớn, như Thành phố Hồ Chí Minh, tỷ lệ này đã vượt 50% vào năm 2014-2015, còn Hà Nội khoảng 41%. Ở người trưởng thành, tỷ lệ thừa cân, béo phì tăng 30% trong 6 năm, từ 15,6% năm 2015 lên 19,5% năm 2020, tạo ra gánh nặng kép khi suy dinh dưỡng vẫn tồn tại song song.
Xu hướng tiêu thụ thực phẩm chế biến sẵn đáng báo động
Xu hướng tiêu thụ thực phẩm chế biến, đóng gói sẵn mất cân đối dinh dưỡng đang gia tăng nhanh tại Việt Nam, với mức tiêu dùng tăng hơn 10 lần từ năm 2000 đến 2017. Người Việt tiêu thụ trung bình 8,1g muối/ngày và 46,5g đường tự do/ngày, cao gần gấp đôi so với khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới. Việc tiêu thụ thức ăn nhanh và đồ uống có đường tăng mạnh, kết hợp với lối sống ít vận động, đang góp phần đáng kể vào sự gia tăng các bệnh không lây nhiễm. Nếu xu hướng này tiếp diễn, tỷ lệ thừa cân, béo phì được dự báo sẽ tiếp tục tăng, kéo theo gánh nặng lâu dài từ bệnh tim mạch, đái tháo đường và các bệnh mạn tính khác, gây áp lực lớn lên hệ thống y tế.
Ảnh hưởng đến thế hệ trẻ và giải pháp từ WHO
Thói quen ăn uống không hợp lý tiềm ẩn nhiều nguy cơ cho sức khỏe của thế hệ trẻ. Nếu trẻ em hình thành thói quen ăn uống không lành mạnh từ sớm, nguy cơ mắc bệnh không lây nhiễm khi trưởng thành sẽ cao hơn đáng kể. WHO khuyến nghị bốn nguyên tắc "đầy đủ, cân bằng, điều độ và đa dạng" cho chế độ ăn lành mạnh, bao gồm ăn ít nhất 400g rau và trái cây mỗi ngày, hạn chế đường tự do dưới 10% tổng năng lượng, chất béo dưới 30%, và muối dưới 5g/ngày. Người tiêu dùng cần xem nhãn dinh dưỡng để lựa chọn thực phẩm thông minh.
Biện pháp phòng ngừa và chính sách cần thiết
Việt Nam đã đạt tiến bộ trong phòng, chống bệnh không lây nhiễm, nhưng cần tiếp tục củng cố nỗ lực. WHO nhấn mạnh khuyến nghị tăng thuế đồ uống có đường, áp dụng nhãn dinh dưỡng toàn diện, và khuyến khích ngành công nghiệp thực phẩm giảm muối, đường, chất béo không lành mạnh. Đồng thời, thúc đẩy truyền thông cộng đồng và giáo dục học đường để nâng cao nhận thức về chế độ ăn lành mạnh và kỹ năng đọc nhãn. Đại diện WHO cho biết: "Tất cả biện pháp này đóng vai trò thiết yếu trong bảo vệ sức khỏe cho mọi lứa tuổi tại Việt Nam. Không có thời điểm nào tốt hơn để cam kết lối sống lành mạnh hơn là ngay từ đầu năm mới."
