Nhật Bản đối mặt với làn sóng thiếu hụt lao động thứ ba
Các công ty Nhật Bản đang tích cực mở rộng chiến dịch tuyển dụng nhắm vào sinh viên tốt nghiệp đại học và thực tập sinh kỹ thuật từ các quốc gia châu Á. Động thái này nhằm giải quyết tình trạng thiếu hụt lao động trầm trọng, tương tự như hai cuộc khủng hoảng lao động mà quốc gia này từng trải qua trong lịch sử hậu chiến.
Lịch sử và hiện tại của khủng hoảng lao động
Nhật Bản đã chứng kiến làn sóng thiếu hụt lao động đầu tiên trong giai đoạn tăng trưởng nhanh từ những năm 1950 đến 1970, tiếp theo là thời kỳ bong bóng kinh tế cuối những năm 1980 đến đầu 1990. Trong cả hai giai đoạn, các doanh nghiệp phải cạnh tranh khốc liệt để thu hút nhân lực mới. Hiện tại, trong bối cảnh làn sóng thiếu hụt thứ ba, nhiều công ty nội địa, bao gồm Takasago Electric, đang chuyển hướng sang tìm kiếm tài năng trẻ từ châu Á.
Takasago Electric, vào năm 2025, đã tuyển dụng 4 sinh viên tốt nghiệp từ Viện Công nghệ Ấn Độ Hyderabad (IITH), một trong những trường kỹ thuật hàng đầu của Ấn Độ. Được thành lập năm 2008, IITH nổi bật trong các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo và khoa học máy tính, với nhiều cựu sinh viên làm việc cho các tập đoàn công nghệ toàn cầu như Google. Bốn nhân viên mới này cho biết họ quyết định gia nhập nhà sản xuất linh kiện tại Nagoya, miền trung Nhật Bản, sau khi nghe bài phát biểu của CEO Haruyuki Hiratani tại một hội chợ việc làm trong khuôn viên trường.
Thách thức trong việc thu hút và giữ chân nhân tài
Hiratani thừa nhận rằng Takasago không thể cạnh tranh về mức lương với nhiều công ty Mỹ, nhưng nhấn mạnh thế mạnh là "liên tục thúc đẩy công nghệ tiên tiến". Kotaro Kataoka, một giáo sư tại trường đại học, chia sẻ: "Hiện nay, chúng tôi nhận được nhiều yêu cầu tuyển dụng từ các công ty Nhật Bản mỗi tháng. Cách đây 5 năm, hầu như không có yêu cầu nào".
Tuy nhiên, làn sóng thiếu hụt lao động hiện tại không phải là vấn đề tạm thời. Dân số trong độ tuổi lao động của Nhật Bản, từ 15 đến 64 tuổi, đạt 74 triệu người vào năm 2025, giảm 15% so với đỉnh điểm năm 1995 và dự kiến giảm thêm 18 triệu người vào năm 2050. Nhiều chuyên gia cảnh báo rằng Nhật Bản cần phải toàn cầu hóa lực lượng lao động một cách cấp thiết.
Kế hoạch tuyển dụng và hỗ trợ lao động nước ngoài
Theo một cuộc khảo sát tài chính năm 2023 của Tổ chức Thương mại Đối ngoại Nhật Bản (JETRO), 28,4% công ty được hỏi có kế hoạch tăng cường tuyển dụng nhân viên nước ngoài trong vòng 2-3 năm tới. Về thị thực, 22,2% - tỷ lệ cao nhất - dự định tuyển dụng lao động có thị thực "chuyên gia có tay nghề cao", bao gồm kỹ sư, chuyên gia tiếp thị và phiên dịch, trong khi 11,1% có kế hoạch tuyển dụng "lao động có tay nghề cụ thể".
Trong nỗ lực hỗ trợ, một số công ty như Sumitomo Fudosan Villa Fontaine, nơi tuyển dụng khoảng 400 thực tập sinh người Việt Nam, thường xuyên tổ chức tiệc tối và sắp xếp các cuộc gọi video để gia đình từ quê nhà có thể trò chuyện với con cái. Tuy nhiên, việc giữ chân nhân viên thường gặp khó khăn do sự khác biệt văn hóa. Một người đàn ông Malaysia 34 tuổi đã tự nguyện nghỉ việc tại một công ty thương mại lớn sau 5 năm, với lý do sẽ mất khoảng 20 năm để đạt vị trí quản lý và không có trưởng phòng nào là người nước ngoài.
Vấn đề năng suất và thu nhập thấp
Các ngành như sản xuất, nông nghiệp và thủy sản của Nhật Bản phụ thuộc nhiều vào chương trình thực tập sinh kỹ thuật, nhưng mỗi năm vẫn có khoảng 10.000 thực tập sinh không hài lòng và từ bỏ. Để đạt tăng trưởng bất chấp dân số giảm, cải thiện năng suất là điều cần thiết, nhưng Nhật Bản đang tụt hậu trong lĩnh vực này.
Theo báo cáo kinh tế thường niên cho năm tài chính 2024 của Văn phòng Nội các, Đức, quốc gia đã vượt qua Nhật Bản về tổng sản phẩm quốc nội, có lực lượng lao động ít hơn 40% và làm việc ít hơn 20% giờ. Báo cáo nêu rõ: "Đức tạo ra cùng mức giá trị gia tăng như Nhật Bản với chỉ khoảng một nửa đầu vào lao động".
Takashi Kumon, giáo sư tại Viện Nghiên cứu Châu Á thuộc Đại học Châu Á ở Tokyo, nhận định: "Trừ khi bạn không mong đợi các lao động nước ngoài cư xử như người Nhật, nếu không bạn sẽ không thể cải thiện năng suất hoặc thúc đẩy sự đổi mới. Các công ty phải chuyển đổi bằng cách tiếp thu những ý tưởng và giá trị đa dạng".
Thu nhập thấp và sự cạnh tranh toàn cầu
Thu nhập thấp cũng là một rào cản lớn trong việc giữ chân nhân tài. Khác với khoảng 10 năm trước, khi mức lương tại các công ty Nhật Bản được coi là điểm sáng, hiện nay thu nhập hàng năm 3 triệu yên (khoảng 19.100 USD, tương đương gần 500 triệu đồng) ở Tokyo khó có thể thỏa mãn nhiều người, đặc biệt trong bối cảnh lạm phát.
Theo dữ liệu từ Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế hồi tháng 5/2024, mức lương trung bình của Nhật Bản tính bằng USD chỉ đứng thứ 25 trong 38 quốc gia, thậm chí tụt lại sau Slovenia và Lithuania. Với sự mất giá gần đây của đồng yên, tiền lương cho sinh viên nước ngoài còn trở nên kém hấp dẫn hơn.
Trong khi đó, giới trẻ Nhật Bản dần chuyển hướng ra thị trường nước ngoài. Takeshi Fukumoto, đến từ quận Nara, đã chuyển đến Toronto làm việc trong ngành nhà hàng với thu nhập khoảng 22 đô la Canada mỗi giờ, làm việc trung bình 40 giờ/tuần. Anh chia sẻ: "Mặc dù thời gian làm việc ngắn ngủi nhưng tôi kiếm được rất nhiều tiền. Nếu tính cả tiền tip, thu nhập hàng tháng của tôi là hơn 400.000 yên".
Tình hình này cho thấy Nhật Bản đang đối mặt với những thách thức sâu sắc trong việc thu hút và duy trì lực lượng lao động, đòi hỏi những thay đổi căn bản về chính sách và văn hóa doanh nghiệp.
