AI Doanh Nghiệp: Người Lao Động Vô Tình Huấn Luyện AI Thay Thế Chính Mình
Bước vào bất kỳ văn phòng doanh nghiệp nào hiện nay, bạn sẽ dễ dàng bắt gặp những cuộc thảo luận đầy lo âu về tương lai của công việc văn phòng dưới tác động của trí tuệ nhân tạo. Câu hỏi lớn được đặt ra: Liệu AI có xóa sổ các vị trí công việc truyền thống? Trong khi những người lạc quan tin rằng các cuộc cách mạng công nghệ trước đây đã chứng minh khả năng tạo ra việc làm mới thay thế cho những công việc bị mất đi, thì những người thực tế lại cho rằng AI sẽ giúp lực lượng lao động trở nên năng suất hơn, tạo ra nhiều giá trị hơn với mức cắt giảm nhân sự tối thiểu. Tuy nhiên, phe bi quan lại lo ngại rằng nhân viên tri thức ở cấp độ đầu vào có nguy cơ trở nên hoàn toàn lỗi thời.
Nhưng cuộc tranh luận này dường như đang bỏ qua một yếu tố then chốt và đáng lo ngại: Ngay tại thời điểm này, nhiều người lao động có thể đang vô tình huấn luyện AI để khiến chính mình trở nên dư thừa. Và điều đáng nói là không phải ai cũng nhận thức được mối nguy hiểm tiềm ẩn này.
AI Doanh Nghiệp Có Thể “Ghi Lại” Mọi Thứ Bạn Làm
Loại AI mà các công ty đang triển khai, thường được gọi là hệ thống AI doanh nghiệp, có khả năng ghi lại hầu hết mọi hoạt động của nhân viên trong công việc hàng ngày. Những hệ thống này không chỉ thu thập dữ liệu về các tương tác trên nền tảng công nghệ, mà còn sử dụng thông tin đó để tự huấn luyện và cải thiện hiệu suất. Chúng có thể ghi lại mọi câu lệnh bạn nhập, tài liệu bạn tạo ra, hay các truy vấn bạn thực hiện.
Nói một cách cụ thể hơn, công ty có thể theo dõi và tuyên bố quyền sở hữu đối với mọi thao tác bàn phím bạn thực hiện trong hệ thống, mọi ý tưởng bạn ghi chép, hay bất kỳ công cụ nào bạn xây dựng trên nền tảng đó. Từ đó, họ có thể phân tích để xác định phương pháp làm việc nào hiệu quả nhất, mẫu email nào nhận được phản hồi tích cực, hay cách thức tiếp cận khách hàng ra sao.
Toàn bộ tri thức này sau đó có thể được tích hợp vào AI của công ty, giúp hệ thống hiểu ngày càng chi tiết về cách bạn thực hiện công việc. Điểm nguy hiểm đối với nhân viên nằm ở chỗ: AI có thể truyền lại kiến thức đó cho bất kỳ ai đảm nhiệm công việc của bạn – hoặc trong một số trường hợp, thậm chí tự động thực hiện công việc đó. Theo thời gian, giá trị của bạn đối với nhà tuyển dụng có thể giảm sút, và bạn trở nên dễ bị thay thế hơn.
Mối Quan Hệ Lao Động Đang Thay Đổi Một Cách Căn Bản
Động thái này có khả năng làm thay đổi một cách sâu sắc mối quan hệ giữa doanh nghiệp và người lao động. Mức độ rủi ro cao và tốc độ thay đổi nhanh chóng khiến cả hai bên đều phải vội vàng tìm cách “định vị” hoặc “phòng thủ” cho mình.
Ban lãnh đạo các công ty thường nhanh chóng triển khai AI doanh nghiệp nhằm tìm kiếm lợi thế cạnh tranh và gia tăng năng suất lao động. Tuy nhiên, họ không phải lúc nào cũng công khai đầy đủ về những tác động tiềm ẩn đối với an toàn việc làm và quyền riêng tư của nhân viên. Trong khi đó, một số nhân viên đã âm thầm sử dụng các công cụ AI cá nhân, đôi khi vi phạm quy định của công ty, để tránh việc toàn bộ kiến thức và phương pháp làm việc của mình bị hệ thống ghi lại và sử dụng.
Khi Tri Thức Cá Nhân Trở Thành Tài Sản Công Ty
AI doanh nghiệp khác biệt rõ rệt so với các công cụ AI mà bạn có thể sử dụng tại nhà. Chúng được tích hợp trực tiếp vào quy trình làm việc hàng ngày, chẳng hạn như Copilot trong Word, Excel, Outlook, hay Einstein AI của Salesforce trong hệ thống quản lý khách hàng.
Những hệ thống này hoạt động ngay trong các công cụ mà nhân viên sử dụng thường xuyên, và chúng có khả năng học hỏi từ hàng loạt tương tác, nhúng kiến thức đó vào hạ tầng công nghệ thuộc sở hữu của công ty. Những gì trước đây chỉ tồn tại trong tư duy của nhân viên – được xây dựng qua nhiều năm kinh nghiệm và thực tiễn – giờ đây đang được “thể chế hóa” theo thời gian thực. Khi bạn rời khỏi công ty, ít nhất một phần tri thức của bạn vẫn sẽ ở lại – nằm trong hệ thống mà AI và người thay thế bạn có thể sử dụng.
Ví dụ, nếu bạn là một kỹ sư phần mềm cấp cao chuyên xử lý các sự cố hệ thống, bạn có thể thử nghiệm nhiều phương án khác nhau, phát hiện ra những giải pháp chưa có trong tài liệu hướng dẫn, và tự phát triển một cách khắc phục mới. Trước đây, bạn có thể chia sẻ giải pháp đó với đồng nghiệp, nhưng phương pháp tư duy và kỹ năng giải quyết vấn đề vẫn là tài sản riêng của bạn. Tuy nhiên, khi làm việc thông qua AI doanh nghiệp, hệ thống không chỉ ghi lại kết quả cuối cùng mà còn có thể ghi lại cách bạn tiếp cận vấn đề: những câu hỏi bạn đặt ra, cách bạn tinh chỉnh các truy vấn, hay logic bạn sử dụng để đi từ triệu chứng đến nguyên nhân gốc rễ.
Lần sau, khi một kỹ sư trẻ gặp phải sự cố tương tự, hệ thống có thể hướng dẫn họ làm theo phương pháp của bạn. Bạn không mất đi chuyên môn của mình, nhưng công ty giờ đây cũng có quyền truy cập vào một phần “bản thiết kế tư duy” của bạn – và có thể triển khai nó mà không cần đến sự hiện diện của bạn.
Giải Pháp: Sử Dụng AI Cá Nhân Để Bảo Vệ Tri Thức
Người lao động không hoàn toàn ở thế bị động trong cuộc dịch chuyển này, mặc dù các lựa chọn có thể không hề đơn giản. Một trong những hướng đi được nhiều chuyên gia gợi ý là cân nhắc sử dụng các công cụ AI cá nhân – như ChatGPT, Claude, Gemini hay Copilot – cho những phần công việc liên quan đến tư duy, thử nghiệm ý tưởng và phát triển phương pháp làm việc, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống AI do doanh nghiệp triển khai.
AI cá nhân hoạt động theo những điều khoản khác biệt. Bạn có quyền truy cập trực tiếp và sở hữu các câu lệnh, quy trình làm việc, cũng như tùy chỉnh của mình. Kiến thức mà bạn tạo ra sẽ ở lại với bạn, và quan trọng nhất là khi bạn rời khỏi công ty, năng lực được AI hỗ trợ đó cũng sẽ đi theo bạn.
Có thể bạn buộc phải sử dụng AI doanh nghiệp cho những công việc chính thức và bắt buộc. Nhưng đối với những suy nghĩ chiến lược trước khi làm việc với khách hàng, bạn hoàn toàn có thể phát triển chúng bằng AI cá nhân. Một phó chủ tịch khu vực của một công ty năng lượng đã chia sẻ rằng ông thường áp dụng cách làm này: sử dụng hệ thống doanh nghiệp cho phần công việc bắt buộc, nhưng lại thử nghiệm các phương pháp phân tích mới bằng AI cá nhân. Nhờ vậy, những hiểu biết đột phá vẫn thuộc quyền sở hữu của ông.
Người Lao Động Có Thể Làm Gì Để Bảo Vệ Quyền Lợi?
Bên cạnh việc chủ động sử dụng các công cụ AI cá nhân, người lao động có thể cân nhắc bảo vệ quyền lợi của mình ngay từ đầu. Khi gia nhập một doanh nghiệp, vấn đề quyền truy cập và sử dụng AI nên được nhìn nhận tương tự như vấn đề sở hữu trí tuệ: hệ thống sẽ thu thập những loại dữ liệu nào, lưu trữ trong bao lâu, nhân viên có được phép sử dụng AI cá nhân để phát triển kỹ năng hay không, và liệu họ có thể yêu cầu xóa dữ liệu khi rời công ty.
Trong bối cảnh nhiều doanh nghiệp vẫn đang trong quá trình hoàn thiện các chính sách liên quan đến AI, đây là thời điểm còn tồn tại không gian để thiết lập các ranh giới hợp lý. Ở cấp độ rộng hơn, do việc cá nhân “từ chối AI” gần như không khả thi trong môi trường làm việc hiện đại, vai trò của các tổ chức đại diện người lao động và hiệp hội nghề nghiệp trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.
Thông qua thương lượng tập thể, người lao động có thể yêu cầu sự minh bạch về cách dữ liệu công việc được sử dụng, cũng như các cơ chế bảo vệ và ghi nhận giá trị tri thức mà hệ thống AI thu thập – thay vì đơn thuần chấp nhận những điều khoản có thể làm thay đổi vị thế nghề nghiệp của mình một cách tiêu cực.
