2025: Năm thị trường việc làm sụp đổ và sự trỗi dậy của AI
Ông Joe Friend, cựu giám đốc 62 tuổi của Microsoft, chưa bao giờ nghĩ mình sẽ bị sa thải sau ba thập kỷ cống hiến cho gã khổng lồ công nghệ này. Dù nghe tin đồn về tái cấu trúc công ty, ông vẫn tin vai trò của mình an toàn. Thế nhưng, vào tháng 5/2025, ông bất ngờ nhận thông báo sa thải cùng 14 đồng nghiệp trong nhóm, bao gồm bốn nhà quản lý. "Tôi không hoàn toàn ngạc nhiên trước việc bị sa thải. Tôi chỉ ngạc nhiên khi mình cũng nằm trong số đó", người đàn ông này chia sẻ. Ông gia nhập Microsoft năm 1994 với vai trò quản lý chương trình chính cho dự án Word, và giờ đây cảm thấy bị phản bội khi công ty phá vỡ lời hứa ngầm về sự ổn định công việc.
Cuộc khủng hoảng việc làm toàn cầu
Câu chuyện của Friend không phải là cá biệt. Khi Mody Khan mất việc tại Microsoft vào tháng 12/2024, ông hy vọng sẽ nhanh chóng tìm được công việc mới. Nhưng đến tháng 12/2025, tức một năm sau, Khan vẫn thất nghiệp dù có 5 năm kinh nghiệm làm kiến trúc sư giải pháp đám mây. "Tôi liên tục nộp đơn và tham gia phỏng vấn, nhưng đều bị từ chối ở khắp mọi nơi", ông Khan, sống tại Texas, cho biết. Ông đã tiêu hết quỹ dự phòng và lo lắng về việc mất nhà do chậm trả thế chấp.
Không chỉ Microsoft, Meta – công ty mẹ của Facebook – cũng cắt giảm hơn 3.600 nhân viên đầu năm 2025, nhiều người trong số đó là chuyên gia có thâm niên và đánh giá tốt. Một số cựu nhân viên kể lại họ bị xếp vào diện "hiệu suất thấp" chỉ vài tuần trước khi nhận thông báo chấm dứt hợp đồng, làm dấy lên câu hỏi về tính công bằng trong quy trình sa thải. Vào tháng 10/2025, Amazon thông báo kế hoạch cắt giảm 14.000 việc làm tại văn phòng, với lý do định hình lại văn hóa công ty theo CEO Andy Jassy.
Số liệu đáng báo động và nghịch lý kinh tế
Theo báo cáo từ Challenger, tính đến tháng 11/2025, các công ty công nghệ Mỹ đã thông báo sa thải khoảng 154.000 nhân viên, tăng 17% so với năm trước và là con số cao nhất trong mọi lĩnh vực. Sự thay đổi này không giới hạn ở công nghệ: ngành tài chính, bán lẻ, sản xuất và dịch vụ cũng ghi nhận tăng mạnh các đợt cắt giảm nhân sự. Báo cáo mới nhất từ Challenger, Gray & Christmas cho thấy 108.435 công bố sa thải chỉ trong tháng 1/2026 tại Mỹ, mức cao nhất kể từ năm 2009, phản ánh nỗi lo về triển vọng kinh tế và áp lực chi phí doanh nghiệp.
Trái ngược với hình ảnh cắt giảm nhân sự, nhiều doanh nghiệp lại báo cáo lợi nhuận kỷ lục năm 2025. Tại Việt Nam, nhóm doanh nghiệp tư nhân từ cao su đến dệt may, bán lẻ tiêu dùng đều ghi nhận lợi nhuận tăng trưởng mạnh, thậm chí đạt mức cao nhất trong lịch sử theo thống kê của DNSE. Trên toàn cầu, các tập đoàn công nghệ lớn như Meta, Microsoft, Amazon và Alphabet tiếp tục sa thải mạnh bất chấp doanh thu và đầu tư tăng, với các khoản chi cho AI vẫn được duy trì hoặc mở rộng.
AI: Cái cớ hay động lực tái cấu trúc?
Theo CBS News, các tập đoàn này được mô tả như một "bùng nổ không đi kèm tăng trưởng việc làm" (jobless boom). Ví dụ, Salesforce báo cáo doanh thu quý đạt hơn 10,2 tỷ USD giữa năm 2025, tăng 10% so với cùng kỳ, và thông báo tăng 20 tỷ USD cho kế hoạch mua lại cổ phiếu, nhưng vẫn cắt giảm 4.000 việc làm trong bộ phận hỗ trợ khách hàng. CEO Marc Benioff lý giải rằng công ty "cần ít nhân viên hơn" do đầu tư mạnh vào AI, với AI đảm nhiệm 30-50% công việc và giảm 17% chi phí.
Tuy nhiên, một số chuyên gia cảnh báo về hiện tượng "AI-washing", khi các công ty sử dụng lý do AI để biện minh cho việc sa thải, trong khi động cơ thực sự có thể là tác động của thuế quan, tuyển dụng quá mức trong đại dịch Covid-19, hoặc đơn giản là cắt giảm nhân sự lương cao. Martha Gimbel, giám đốc điều hành Budget Lab tại Đại học Yale, nhận định: "ChatGPT chỉ mới được phát hành ba năm trước… Không phải cứ một công nghệ mới ra đời là lực lượng lao động lại ngay lập tức thích nghi. Đó không phải là cách mọi việc diễn ra". The Guardian cũng đưa tin các CEO bị cáo buộc thực hiện "chiêu trò tẩy trắng bằng trí tuệ nhân tạo".
Thách thức và cơ hội tại Việt Nam
Tại Việt Nam, thị trường lao động năm 2025 ẩn chứa nhiều thách thức sâu sắc theo Cơ quan thống kê Quốc gia. Tỷ lệ lao động phi chính thức vẫn chiếm 63,1% tổng số lao động có việc làm, phản ánh tính bền vững thấp và rủi ro an sinh xã hội. Tình trạng thiếu việc làm tăng nhẹ trong ngắn hạn, đặc biệt ở khu vực nông, lâm nghiệp, thủy sản và nông thôn. Tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên 15-24 tuổi quý IV/2025 lên tới 9,04%, cao gấp nhiều lần tỷ lệ chung, với khoảng 1,4 triệu thanh niên không có việc làm và không tham gia học tập, đào tạo.
Dù vậy, Việt Nam đang nằm trong nhóm quốc gia có tốc độ tiếp cận AI nhanh. Theo khảo sát của Microsoft năm 2024, 88% lao động tri thức tại Việt Nam đã sử dụng AI tạo sinh trong công việc, cao hơn mức trung bình toàn cầu 75%. Báo cáo Lương và Thị trường Lao động năm 2026 từ Navigos Group ghi nhận kỹ năng AI và khả năng thích ứng trở thành chuẩn mới được doanh nghiệp kỳ vọng, với hơn 89% người lao động sẵn lòng học thêm kỹ năng để thích nghi với công nghệ mới.
Tương lai việc làm trong kỷ nguyên AI
Báo cáo Tương lai Việc làm 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) dự báo, trong khi khoảng 92 triệu việc làm mất đi do AI và tự động hóa, thế giới sẽ tạo ra tới 170 triệu vị trí việc làm mới trước năm 2030, đem lại tăng trưởng ròng khoảng 78 triệu việc làm nếu lực lượng lao động kịp thích ứng. Các ngành nghề đòi hỏi tương tác nhân văn, tư duy phản biện, sáng tạo và chăm sóc con người như chăm sóc sức khỏe, giáo dục, trị liệu tâm lý sẽ trở thành điểm tựa của thị trường lao động.
AI còn mở ra nghề nghiệp mới như Chuyên gia hợp tác AI, Nhà kiểm định mô hình AI, Chuyên viên đạo đức AI, và Kỹ sư tương tác con người – máy, những công việc đòi hỏi sự kết hợp tinh tế giữa kỹ thuật và trí tuệ cảm xúc. Tại Việt Nam, thị trường lao động đang chuyển sang giai đoạn tái cấu trúc chất lượng nguồn nhân lực, với mô hình freelance, gig economy và làm việc từ xa mở ra cơ hội cho lao động sở hữu kỹ năng số và sáng tạo.
Nhìn chung, làn sóng sa thải 2025 không chỉ là những con số lạnh lùng, mà là lời cảnh báo rõ ràng về sự co lại của "vùng an toàn nghề nghiệp". Năm 2026 có thể không phải là năm của sự ổn định tuyệt đối, nhưng sẽ là năm của những người biết chuyển mình, học nhanh hơn, thích nghi tốt hơn và hợp tác với công nghệ thay vì đối đầu. Sau cơn bão, thị trường việc làm không biến mất – nó chỉ thay đổi luật chơi, nơi lợi thế thuộc về người linh hoạt nhất, không phải người thâm niên nhất.
