Trong thời đại mạng xã hội chiếm lĩnh không gian sống, lượng thông tin con người tiếp nhận mỗi ngày lớn hơn nhiều so với trước đây, nhưng phần lớn là thông tin ngắn, thiết kế để thu hút sự chú ý tức thời. Hiện tượng “đọc lướt” trở nên phổ biến, khiến nhiều người nắm bắt nhanh xu hướng nhưng khó tập trung đọc sách dài hay nghiên cứu chuyên sâu. Sự thay đổi này tác động lớn đến thói quen đọc và tư duy, làm suy giảm khả năng kiên nhẫn theo đuổi suy nghĩ sâu. Tri thức có nguy cơ bị thay thế bằng mảnh thông tin rời rạc, thiếu kết nối.
Thách thức từ công nghệ và mạng xã hội
Các nền tảng số xây dựng thuật toán tinh vi nhằm tối đa hóa thời gian tương tác. Mỗi thông báo, video ngắn, lượt thích hay bình luận tạo kích thích liên tục lên não bộ, khiến con người tìm kiếm cảm giác mới trong thời gian ngắn. Thói quen này làm khó khăn việc ngồi yên hàng giờ với sách dày. Nhiều người thừa nhận ngay cả khi đọc sách vẫn bị thôi thúc cầm điện thoại. Hệ lụy sâu xa là suy giảm năng lực đọc sâu – nền tảng của tư duy phản biện. Đọc sâu bao gồm phân tích, đối chiếu, phản biện và tự hình thành nhận thức. Khi năng lực này yếu, con người dễ bị cuốn theo cảm xúc tức thời, bị dẫn dắt bởi thông tin thiếu kiểm chứng. Trong bối cảnh tin giả và thao túng nhận thức gia tăng, năng lực đọc sâu trở nên thiết yếu.
Giá trị bền vững của đọc sách
Dù thời kỳ nào, đọc sách vẫn giữ giá trị nhờ đòi hỏi sự tập trung, tĩnh lặng và đối thoại nội tâm. Một cuốn sách hay mở rộng thế giới tinh thần, bồi đắp suy luận, phản biện và chiều sâu cảm xúc – những giá trị khó thay thế bằng nội dung tiêu thụ nhanh. Môi trường hình thành thói quen đọc cũng thay đổi: trước đây gia đình là nơi trẻ tiếp xúc sách, nay điện thoại thông minh hiện diện thường xuyên hơn sách. Nhiều trẻ em tiếp xúc màn hình từ sớm, thời gian dành cho sách bị thu hẹp. Thiếu định hướng từ gia đình và nhà trường, việc hình thành thói quen đọc sâu càng khó khăn.
Công nghệ đồng hành cùng văn hóa đọc
Các hội sách, đường sách, thư viện cộng đồng vẫn thu hút đông đảo người dân. Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam hằng năm lan tỏa tinh thần học tập suốt đời. Sách điện tử, sách nói, thư viện số mở rộng không gian đọc. Nhiều thư viện công cộng số hóa tài liệu, xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung, giúp người dân vùng sâu tiếp cận tri thức. Cộng đồng đọc sách trực tuyến phát triển, nhiều câu lạc bộ thu hút hàng chục nghìn thành viên. Công nghệ không làm mất nhu cầu đọc, chỉ thay đổi phương thức tiếp cận. Để văn hóa đọc đồng hành cùng thời đại số, cần xây dựng hệ sinh thái khuyến đọc phù hợp.
Giải pháp từ gia đình, nhà trường và cộng đồng
Gia đình là nơi đặt viên gạch đầu tiên cho văn hóa đọc. Trẻ khó yêu sách nếu trong nhà không có sách, bố mẹ xem tivi, lướt điện thoại thay vì đọc. Thói quen đọc hình thành từ những điều giản dị: giá sách nhỏ, cùng thảo luận sách, tặng sách vào dịp ý nghĩa. Nhà trường cần thay đổi cách tiếp cận: đọc sách không chỉ là nhiệm vụ bổ trợ mà là phần của quá trình hình thành nhân cách và tư duy. Thầy cô tạo điều kiện để học sinh chọn sách theo sở thích, khuyến khích trao đổi, thảo luận, sân khấu hóa tác phẩm văn học. Ở phạm vi rộng, phát triển không gian đọc cộng đồng thành điểm hẹn văn hóa, khai thác truyền thông đa nền tảng: podcast, video giới thiệu sách, chương trình trò chuyện với tác giả.
Đầu tư cho tương lai
Trong thời đại trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn, năng lực đọc sâu vẫn là cốt lõi làm nên giá trị con người. Máy móc xử lý dữ liệu nhanh nhưng suy tư, chiêm nghiệm, phản biện và sáng tạo bắt nguồn từ tích lũy tri thức bền bỉ. Văn hóa đọc hôm nay là câu chuyện về chất lượng nguồn nhân lực, năng lực tự học, chiều sâu văn hóa và sức mạnh tinh thần dân tộc. Một quốc gia có công nghệ hiện đại nhưng khó phát triển bền vững nếu thiếu những con người biết đọc, biết suy nghĩ và đối thoại với tri thức. Giữ gìn và bồi đắp văn hóa đọc chính là đầu tư cho tương lai, bởi từ trang sách hôm nay sẽ hình thành công dân có bản lĩnh, tư duy độc lập và khả năng thích ứng.
Thực tế không thể đảo ngược
Báo cáo Digital Việt Nam 2025 ghi nhận 76,2 triệu tài khoản mạng xã hội, chiếm 75,2% dân số; người trẻ dành trung bình 6-7 giờ mỗi ngày trên nền tảng số. Điều này phản ánh thực tế không thể đảo ngược: công nghệ là phần thiết yếu của cuộc sống hiện đại. Vấn đề là làm sao để văn hóa đọc không bị nhấn chìm giữa biển thông tin khổng lồ và thói quen mới.
