Đề văn thi tốt nghiệp THPT vừa qua đã gây tranh luận trên mạng xã hội với câu hỏi: “Làm thế nào để có ‘Steve Jobs Việt Nam’?”. Quan điểm của Herbert Spencer có thể giải đáp: “Vĩ nhân được kiến tạo bởi xã hội, trước khi xã hội được tái thiết bởi vĩ nhân”.
Vĩ nhân được tạo ra bởi xã hội thế nào?
Khi nhìn vào vĩ nhân, nhiều người dễ tin rằng thành công của họ nhờ tư chất cá nhân và nền tảng gia đình tốt – “xuất phát điểm thuận lợi”. Niềm tin này tương đồng với lý thuyết “Người vĩ đại” phổ biến thế kỷ XIX, cho rằng văn minh nhân loại do các vĩ nhân điều hướng. Nhà xã hội học Herbert Spencer đã chỉ trích quan điểm này. Ông cho rằng cá nhân vĩ đại là sản phẩm của xã hội. Một xã hội có cơ chế phù hợp không chỉ sản sinh ra một, mà rất nhiều vĩ nhân. Mỹ là nơi tập trung nhiều quái kiệt như Steve Jobs, Elon Musk, Mark Zuckerberg. Vậy điều gì làm nên sự khác biệt? Theo các nghiên cứu, có ba yếu tố chính: Nhà nước dám đầu tư cho rủi ro, xã hội trọng kiến tạo thay vì đầu cơ, và văn hóa dung dưỡng sự khác biệt.
Nhà nước dám đầu tư mạo hiểm
Nhìn vào trường hợp của Steve Jobs, thành công của Apple một phần lớn nhờ các quỹ đầu tư mạo hiểm của Mỹ kết hợp với hệ thống tri thức công nghệ từ nghiên cứu. Theo cuốn sách Nhà nước khởi tạo của nhà kinh tế học Mariana Mazzucato, các công nghệ làm nên sự “thông minh” của iPhone đều khởi phát từ chương trình đầu tư mạo hiểm dài hạn của chính phủ Mỹ. Doanh nghiệp tư nhân, kể cả các quỹ đầu tư mạo hiểm (VC), thường chỉ dám nhảy vào khi công nghệ đã chín muồi. Nhà nước đóng vai trò “nhà đầu tư mạo hiểm kiên nhẫn”, gánh chịu rủi ro lớn nhất ở giai đoạn đầu thông qua tài trợ trực tiếp cho nghiên cứu cơ bản. Ví dụ: Internet, GPS, trợ lý Siri đều khởi điểm từ dự án của Bộ Quốc phòng Mỹ; màn hình cảm ứng từ nghiên cứu đại học do Quỹ Khoa học Quốc gia tài trợ. Steve Jobs đã tích hợp các sáng chế này vào sản phẩm.
Ngoài quỹ nghiên cứu, chính phủ Mỹ còn có gói hỗ trợ tài chính. Apple chế tạo máy tính đầu tiên nhờ khoản tiền từ quỹ hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ do chính phủ tài trợ. Tương tự, SpaceX có hợp đồng với NASA, Tesla hưởng lợi từ khoản vay tín dụng, Starshield có hợp đồng với chính phủ về mạng lưới vệ tinh quân đội. Hệ sinh thái Elon Musk không thể tách rời khu vực công. Thung lũng Silicon không phải hiện tượng tự phát mà là kết quả của chính sách điều hướng nguồn lực chủ đích, kết nối nghiên cứu học thuật với nhu cầu chính phủ và doanh nghiệp, tạo mô hình cộng sinh. Giáo dục là môi trường nuôi dưỡng nhân tài và sáng chế cho các gã khổng lồ công nghệ.
Văn hóa xã hội trọng kiến tạo
Niềm tin của xã hội, đặc biệt là văn hóa, ảnh hưởng lớn tới thành công của vĩ nhân. Một xã hội trọng năng lực tạo ra sản phẩm mới thay vì làm giàu nhờ đầu cơ; khuyến khích sự khác biệt thay vì tuân theo lẽ thường – sẽ nuôi dưỡng được vĩ nhân tương lai. Tóm lại, Steve Jobs hay Elon Musk đều minh chứng: cá nhân kiệt xuất cần cấu trúc xã hội, thể chế phù hợp và văn hóa cởi mở để phát triển. Không thể chờ đợi thành công ngẫu nhiên của thiên tài. Có câu “cần một ngôi làng để nuôi dạy một đứa trẻ”, thì cũng cần một quốc gia để nuôi dưỡng những thiên tài này.
Bài viết thể hiện quan điểm của tác giả, mời bạn đọc gửi review sách về email books@znews.vn.
