Hôm nay 19.6 là Tết Đoan Ngọ, còn gọi là tết nửa năm. Vì sao ngày này diễn ra vào mùng 5 tháng 5 âm lịch hằng năm?
Tết Đoan Ngọ được coi trọng ở hàng thứ hai sau Tết Nguyên đán trong tâm thức của người Việt. Ngày này diễn ra vào mùng 5 tháng 5 âm lịch hằng năm. Năm nay, ngày này rơi vào ngày 19.6 dương lịch. Dân gian còn gọi ngày này là tết Đoan Dương, tết nửa năm, tết diệt sâu bọ.
Tết Đoan Ngọ được coi trọng thứ hai sau Tết Nguyên đán
Một năm âm lịch thông thường gồm 12 tháng, hoặc 13 tháng nếu có thêm tháng nhuận. Năm Bính Ngọ 2026 là năm không nhuận, theo lẽ thông thường, thời điểm giữa năm phải rơi vào tháng 6. Trong khi đó, tết Đoan Ngọ lại rơi vào ngày 5.5 âm lịch, thời điểm vẫn còn thuộc nửa đầu năm nếu tính theo số học. Vậy, sao gọi ngày này là tết nửa năm?
Theo chuyên gia nghiên cứu lịch pháp, năm dương lịch luôn theo sát chu kỳ thời tiết và có độ dài trung bình là 365 ngày 6 tiếng, năm âm lịch có độ dài không cố định do mỗi tháng dài 29 hoặc 30 ngày, mỗi năm có 12 hoặc 13 tháng, không định trước. Vì thế, không thể có khái niệm "giữa năm" với nghĩa là ngày cách đều hai ngày mùng 1 tết được.
Thời điểm giữa năm theo quan niệm của người xưa
Trên thực tế, Tết Đoan Ngọ diễn ra vào ngày 5.5 âm lịch thường được coi là thời điểm giữa năm theo quan niệm của người xưa. Theo đó, năm là một chu kỳ tuần hoàn, nên ý niệm về một điểm khởi đầu của năm và cùng với nó là điểm chính giữa, hoàn toàn mang tính quy ước theo các nền văn hóa và thường bắt nguồn từ chu kỳ thời tiết.
Ngày Đông chí, khi mặt trời lúc giữa trưa ở thấp nhất trong năm và bắt đầu cao dần lên những ngày sau đó, thời tiết ấm dần lên, vạn vật bắt đầu sinh sôi, được nhiều hệ lịch chọn làm thời điểm bắt đầu một năm mới. Tương ứng với nó, thời điểm Hạ chí sẽ là thời điểm giữa năm, khi mặt trời giữa trưa ở cao nhất và thời tiết nóng nhất.
Theo quy ước ban đầu thì tháng âm lịch xảy ra thời điểm mặt trời đi qua điểm Đông chí trên Hoàng đạo là tháng đầu tiên, gọi là tháng Tý, tương ứng là tháng 1 âm lịch, kéo tháng Ngọ luôn phải chứa tiết Hạ chí.
Tết Đoan Ngọ và ngày Hạ chí
Về sau, người ta chọn tháng Dần là tháng thứ 3 tính từ tháng Tý làm tháng đầu năm, gọi là tháng giêng. Và tháng Ngọ sẽ là tháng 5 âm lịch. Nếu trong dương lịch thì ngày Hạ chí là một ngày gần như cố định, chỉ dao động trong khoảng 3 ngày 20, 21 hoặc 22.6 thì trong âm lịch nó lại có thể là bất cứ ngày nào trong tháng 5 âm lịch tùy từng năm. Ví dụ ngày Hạ chí vào tháng 5 âm lịch năm 2024 là ngày 16, năm 2025 là ngày 26, năm nay là ngày mùng 7…
Thời xưa không sử dụng dương lịch mà chỉ dùng âm lịch nên ngày Hạ chí mỗi năm phải xem lịch mới biết là ngày nào trong tháng 5. Theo chuyên gia, điều này cũng bất tiện khi lịch là độc quyền của triều đình ban ra, không phải ai cũng có thể dễ dàng tra cứu nhanh chóng. Do đó, người ta quy ước lấy ngày mùng 5.5 làm ngày gần đúng cho ngày Hạ chí.
Theo triết học phương Đông, các số lẻ là số dương và được đề cao, nên các ngày tháng có 2 số lẻ trùng nhau thường là các ngày lễ tiết quan trọng: mùng 3.3 là Tết Hàn thực, mùng 5.5 là Tết Đoan Ngọ, mùng 7.7 là ngày Thất tịch, mùng 9.9 là Tết Trùng Dương.
