Trại Sáng Tác Văn Học: 'Đỏ Mắt' Tìm Chất Lượng Giữa Thực Trạng Du Lịch Hóa
Hằng năm, hàng loạt trại sáng tác văn học được tổ chức đều đặn từ cấp trung ương, các ban ngành, đến các hội và tạp chí địa phương. Thậm chí, mỗi khi có cuộc thi văn chương, trại sáng tác thường được mở ra như một phần không thể thiếu. Tuy nhiên, dù quy mô và cách thức tuyển chọn thành viên có thể khác nhau, câu chuyện đi tìm những tác phẩm có chất lượng vẫn luôn trong tình trạng "đỏ mắt", khiến nhiều nhà văn, nhà thơ trăn trở.
Thực Trạng: Từ Sáng Tác Đến Du Lịch
Theo nhà thơ Ngô Thanh Vân, nguyên Phó Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Gia Lai, một số trại sáng tác được tổ chức bài bản, từ khâu mời tác giả đến chương trình hoạt động. Các trại viên được đảm bảo thâm nhập thực tế, có thời gian chuyên tâm sáng tạo và nhận góp ý thẳng thắn để hoàn thiện tác phẩm. Tuy nhiên, số lượng trại được tổ chức chu đáo còn khiêm tốn so với tổng thể.
Nhiều người có kinh nghiệm quản lý trại cho biết, tình trạng phổ biến là các trại viên dành nhiều thời gian cho việc thăm thú, du lịch hơn là tập trung sáng tác. Điều này dễ hiểu khi họ đến vùng đất mới, nhưng nếu không cân đối hợp lý, sẽ lãng phí thời gian quý báu dành cho sáng tạo.
Thiếu Đánh Giá và Ràng Buộc
Nhà văn Hoài Hương, Ủy viên Ban sáng tác của Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh, chia sẻ thẳng thắn: Qua nhiều kỳ đại hội hay tổng kết năm, chưa có đánh giá cụ thể về số lượng tác phẩm xuất bản từ trại viết hay chất lượng đạt được. Hầu như không có ràng buộc điều kiện về tác phẩm đối với thành viên, dẫn đến nhiều trại biến thành chuyến đi "du lịch" hoặc "giải ngân".
Nhà thơ Nguyễn Đức Phú Thọ, Chi hội phó Chi hội Nhà văn Việt Nam tại An Giang, bổ sung: Ở cấp phân hội tỉnh, trại sáng tác thường chỉ là cuộc đi thực tế kéo dài hai đến ba ngày, không đủ để gọi là trại sáng tác về quy mô, thời gian và chất lượng tác phẩm. Trong khi đó, ở cấp trung ương, thời gian kéo dài lại gây khó khăn cho tác giả trong việc sắp xếp tham gia, ảnh hưởng đến kết quả.
Hướng Đến Sự Chuyên Nghiệp
Giới cầm bút đánh giá cao hai trại sáng tác do Tạp chí Văn nghệ quân đội và Nhà xuất bản Công an nhân dân tổ chức. Các biên tập viên ở đây bám sát tác giả, từ đánh giá tác phẩm, chọn in đến quản lý thành viên đều mang tính chuyên nghiệp. Tác giả được sàng lọc kỹ, cân bằng giữa người trẻ và tên tuổi đã có, tạo môi trường ấm áp để chia sẻ và học hỏi.
Đại tá Trần Cao Kiều, Phó Cục trưởng Truyền thông Công an nhân dân, nhấn mạnh: Thành công của trại sáng tác phụ thuộc vào tổ chức chuyên nghiệp và trách nhiệm của nhà văn, nhà thơ tham dự. Trong thời đại số hóa, với mạng xã hội và AI phát triển, câu hỏi đặt ra là liệu trại sáng tác có cần đổi mới để thực sự trở thành nơi tập trung sáng tác và giao lưu?
Đề Xuất Đổi Mới và Cải Tiến
Nhà thơ Ngô Thanh Vân cho rằng, đổi mới trại sáng tác phụ thuộc vào nhiều yếu tố và mục đích của đơn vị tổ chức, không có công thức chung. Tuy nhiên, chất lượng không thể bỏ qua vấn đề tinh chọn tác giả. Nhiều ý kiến đề nghị bỏ qua yếu tố quen biết, nể nang hay lợi ích nhóm, thay vào đó tuyển chọn tác giả tài năng, uy tín và đam mê thật sự.
Đồng thời, nên yêu cầu thành viên đăng ký đề cương tác phẩm và quy định thời hạn nộp bản thảo sau trại, từ một đến ba tháng, để đánh giá chất lượng. Ví dụ, cuối năm 2025, trại sáng tác văn học trẻ của Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh đã tuyển hơn 20 trại viên có thành tựu và ý tưởng hay, yêu cầu nộp tác phẩm đăng trên báo Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh và in thành sách chung, ghi dấu hành trình sáng tác.
Như vậy, để thoát khỏi tình trạng "đỏ mắt" tìm chất lượng, các trại sáng tác cần tập trung vào tính chuyên nghiệp, tuyển chọn kỹ lưỡng và áp dụng biện pháp ràng buộc cụ thể, nhằm thúc đẩy sáng tạo thực chất trong bối cảnh văn học đương đại.
