Ngày 2/7/1976, Quốc hội khóa VI quyết định đổi tên Sài Gòn - Gia Định thành Thành phố Hồ Chí Minh, đánh dấu bước ngoặt lịch sử. Theo ThS., Thượng tá Nguyễn Hà Hải, Viện Chiến lược và Lịch sử quốc phòng Việt Nam, việc thành phố mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chuyển đổi từ biểu tượng chiến tranh, chia cắt thành biểu tượng của hòa bình, đoàn kết dân tộc và phát triển.
Hành trình vượt khó sau giải phóng
Sau giải phóng, thành phố đối mặt với thách thức lớn: tiếp quản hệ thống hành chính, tài chính, công nghiệp và giao thông của chế độ cũ, vừa ổn định đời sống cho hàng triệu người dân, bảo đảm an ninh trong bối cảnh hậu chiến. Chính quyền cách mạng triển khai nhiều giải pháp khôi phục sản xuất, bảo đảm lương thực, thực phẩm, đồng thời thực hiện chính sách hòa hợp dân tộc, tạo điều kiện cho trí thức, văn nghệ sĩ, doanh nhân tham gia xây dựng xã hội mới.
Nguồn lực văn hóa: Động lực tăng trưởng mới
Theo TS. Nguyễn Thị Hậu, Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử TP.HCM, trong kỷ nguyên kinh tế tri thức, văn hóa trở thành động lực nội sinh của tăng trưởng bền vững. Thành phố sở hữu nguồn vốn văn hóa phong phú với hơn 300 năm lịch sử, hệ thống di sản vật thể đa dạng từ khảo cổ học, kiến trúc đô thị, công trình tôn giáo đến quần thể Chợ Lớn, cùng các giá trị phi vật thể như lễ hội, nghệ thuật trình diễn, nghề thủ công và ký ức đô thị. "Tinh thần người Sài Gòn" năng động, cởi mở, hào sảng là nguồn vốn xã hội quý giá cho kinh tế sáng tạo.
Tuy nhiên, việc khai thác nguồn lực văn hóa còn thách thức: nhận thức chưa đầy đủ về giá trị kinh tế của di sản, thiếu dữ liệu lượng hóa đóng góp của văn hóa, áp lực đô thị hóa đe dọa không gian ký ức, và thiếu đồng bộ trong cơ chế phối hợp, huy động nguồn lực xã hội cho bảo tồn.
Di sản trở thành nguồn lực phát triển
PGS.TS. Nguyễn Danh Tiên, Viện trưởng Viện Lịch sử Đảng, cho biết di sản văn hóa là nguồn lực nội sinh quan trọng. Đến năm 2025, TP.HCM có 321 di tích được xếp hạng, gồm 4 di tích quốc gia đặc biệt, 99 di tích cấp quốc gia và 218 di tích cấp thành phố, cùng hệ thống bảo tàng quy mô lớn. Du lịch văn hóa trở thành sản phẩm chủ lực: riêng Địa đạo Củ Chi trong bốn tháng đầu năm 2025 đón khoảng 521.000 lượt khách, trong đó hơn 325.000 lượt khách quốc tế. Giai đoạn 2022-2024, khu di tích này đón trung bình 926.000 lượt khách/năm, doanh thu trên 175 tỷ đồng. Hệ thống bảo tàng thành phố năm 2025 đón hơn 4,46 triệu lượt khách, tăng khoảng 40% so với năm trước.
PGS.TS. Nguyễn Danh Tiên nhấn mạnh: "Khái niệm 'kinh tế di sản' lần đầu tiên được đưa vào Văn kiện Đại hội XIV của Đảng, mở ra hướng tiếp cận mới, gắn bảo tồn với phát triển, tạo giá trị kép vừa gìn giữ bản sắc vừa thúc đẩy tăng trưởng kinh tế thông qua du lịch, công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo."
Hướng tới tương lai từ bản sắc văn hóa
Sau 50 năm mang tên Bác, TP.HCM đứng trước ngưỡng phát triển mới. Nếu trước đây động lực tăng trưởng đến từ đất đai, công nghiệp và đầu tư, thì trong tương lai, năng lực giải mã và vốn hóa tài nguyên văn hóa vô hình có thể trở thành lợi thế cạnh tranh cốt lõi. Một siêu đô thị hiện đại không chỉ được xây dựng bằng những tòa nhà cao tầng hay tuyến đường mới, mà còn cần nuôi dưỡng bằng ký ức cộng đồng, bản sắc văn hóa và cảm giác thuộc về của con người.
