Làng Nghề Ươm Tơ Hồng Đô: Tiếng Guồng Cuối Cùng Giữa Vắng Lặng
Những ngày giáp Tết, khi không khí rộn ràng bao trùm khắp nơi, làng nghề ươm tơ, dệt nhiễu Hồng Đô (xã Thiệu Trung, Thanh Hóa) lại chìm trong sự tĩnh lặng đáng buồn. Nơi từng một thời vàng son với tiếng guồng quay rì rào và những nong tằm trắng kín sân, giờ chỉ còn lại trong ký ức của người dân. Sự hối hả của "kẻ vồ, người vập" đã nhường chỗ cho không gian vắng vẻ, nhưng giữa sự im lặng ấy, vẫn có một điểm sáng le lói.
Hộ Duy Nhất Bám Trụ Với Nghề
Trong một căn nhà nhỏ ở tiểu khu, ông Lê Văn Trường, 51 tuổi, và vợ là bà Hoàng Thị Vân vẫn lặng lẽ kéo những sợi tơ trắng mịn, mềm như khói mỗi ngày. Họ là hộ duy nhất còn bám trụ với nghề ươm tơ ở Hồng Đô, trở thành biểu tượng cuối cùng của một làng nghề từng hưng thịnh. Theo "Địa chí Thiệu Hóa", có thời điểm hơn 70% hộ dân nơi đây tham gia vào nghề dệt lụa, với sự phân công rành rẽ: phụ nữ ngồi khung cửi, bà già và trẻ nhỏ ươm tơ, kéo sợi.
Những câu ca dao vẫn còn vang vọng trong tâm thức, như "Đẹp nhất là nhiễu Hồng Đô/Mênh mông bể sở bãi ngô Kẻ Phùng" hay "Chè xanh làng Núi/ Nhiễu tơ làng Hồng", minh chứng cho sự phồn thịnh một thời. Làng từng có hơn 300 khung dệt, gần 500 thợ lành nghề, sản phẩm xuất sang cả Lào và Trung Quốc, mang lại thu nhập ổn định cho hàng nghìn lao động.
Thách Thức Và Sự Mai Một
Ông Trường sinh ra trong gia đình nhiều đời làm nghề, tuổi thơ gắn liền với những buổi nhặt kén, quay tơ sau giờ học. Ông chia sẻ: "Làm nghề này phải quen tay từ nhỏ. Người mới học rất khó theo". Hiện nay, trong làng không còn ai trồng dâu, nuôi tằm, buộc ông phải nhập kén từ Sơn La với giá khoảng 250.000 đồng mỗi kg. Quy trình ươm tơ đòi hỏi sự tỉ mỉ: kén được lựa kỹ, thả vào nồi nước sôi, dùng đũa quấy cho tơ nhả ra rồi kéo vào guồng, với nhiệt độ nước phải chuẩn và tay quay phải đều.
Mỗi kg tơ thành phẩm bán được khoảng 1,2 triệu đồng, vẫn có lãi so với giá đầu vào. Tuy nhiên, công việc nặng nhọc, phụ thuộc hoàn toàn vào sức người và sản lượng ít khiến nhiều người không mặn mà. Bà Vân tâm sự: "Bỏ thì thương lắm. Nghề của cha ông để lại". Thanh niên trong làng đã chuyển sang làm công ty với lương đều đặn, khiến nghề truyền thống dần bị bỏ lại phía sau.
Nỗ Lực Khôi Phục Và Tương Lai Bấp Bênh
Ông Hoàng Viết Đức, người từng điều hành doanh nghiệp ươm tơ dệt lụa lớn nhất nhì vùng, nhớ lại cách đây chục năm, cơ sở của ông tạo việc làm cho hơn 50 lao động. Nhưng giá tơ giảm mạnh, thị trường thu hẹp, và sự cạnh tranh từ sợi tổng hợp, hàng may công nghiệp đã khiến các cơ sở lần lượt đóng cửa. Ông Đức giải thích: "Không phải người dân không yêu nghề. Nhưng làm không có lãi thì không thể bám mãi".
Lãnh đạo UBND xã Thiệu Trung cho biết, làng nghề từng được UBND tỉnh Thanh Hóa đầu tư hạ tầng từ năm 2014, nhưng do hiệu quả kinh tế thấp và đầu ra bấp bênh, người dân dần bỏ nghề. "Xã mong muốn khôi phục, phát triển làng nghề truyền thống, nhưng bà con không còn tha thiết. Sắp tới, địa phương đang đề xuất chuyển đổi làng nghề sang hướng khác", đại diện UBND xã nói.
Điều ông Trường trăn trở nhất không phải thu nhập, mà là tương lai của nghề. Muốn khôi phục cần có đất trồng dâu, nuôi tằm và người học nghề, nhưng cả hai đều thiếu vắng. Ông bày tỏ: "Ít nhất cũng phải giữ được nghề, để con cháu sau này biết quê mình từng có một nghề như thế".
Chiều cuối năm, nắng nhạt hắt qua khung cửa, guồng tơ vẫn quay với tiếng lách cách nhỏ nhoi giữa không gian tĩnh lặng. Ngoài kia, chợ Tết đã rộn ràng, nhưng trong căn nhà nhỏ ở Hồng Đô, Tết đến bằng mùi kén luộc và những sợi tơ trắng mảnh như sương. Có lẽ, đó cũng là sợi dây cuối cùng níu giữ hồn làng giữa vòng xoáy đổi thay của thời đại.
