Thăng trầm của ngựa đua Sài Gòn: Từ thú chơi thượng lưu đến kỳ vọng hồi sinh
Theo các tư liệu lịch sử về Sài Gòn xưa, các sĩ quan Pháp chính là những người đầu tiên đưa ngựa đua từ châu Âu đến thành phố này. Vào năm 1893, một nhóm người Pháp đã thành lập Hội đua ngựa Sài Gòn và cho xây dựng một trường đua nhỏ tại khu vực Vườn Bà Lớn, nay thuộc phường Bàn Cờ, gần ngã tư Cách Mạng Tháng Tám - Điện Biên Phủ.
Tại đây, những cuộc đua ngựa ban đầu được tổ chức khá đơn giản với khoảng chục con ngựa. Khán giả chủ yếu là binh lính Pháp, nhưng dần dần, nhiều người dân địa phương cũng tìm đến xem, đặc biệt là các điền chủ và nhà buôn. Họ không chỉ xem mà còn tổ chức cá độ, từ đó hình thành nên loại hình cá cược đua ngựa sơ khai tại Sài Gòn.
Sự ra đời của trường đua Phú Thọ Hòa
Năm 1906, thương gia người Pháp Jean Duclos nhận thấy cơ hội kinh doanh từ cá cược đua ngựa. Ông đã mang một số con ngựa đua chuyên nghiệp giống Ả Rập đến Việt Nam và cho xây dựng sân đua ngựa Phú Thọ Hòa, nay thuộc phường Phú Thọ Hòa. Đây được xem là trường đua ngựa thương mại đầu tiên tại Sài Gòn, được tổ chức khá chuyên nghiệp.
Trường đua nhanh chóng thu hút đông đảo khán giả, cùng với lượng tiền cá cược khổng lồ đổ về. Nó hình thành nên một thú chơi mới, không chỉ dành cho người Pháp mà còn cả giới người Việt giàu có. Sự thành công này thúc đẩy Hội Đua ngựa Sài Gòn tìm cách phát triển thêm các trường đua mới.
Trường đua Phú Thọ và thời kỳ hoàng kim
Năm 1932, Hội Đua ngựa Sài Gòn hợp tác với thương gia Monpetzat để mua một khu đất rộng 48 ha tại Phú Thọ, chính là địa điểm của trường đua Phú Thọ ngày nay. Sau bốn năm xây dựng, trường đua chính thức đi vào hoạt động với đường đua hình oval đa dạng cự ly, từ 800 mét đến 3.000 mét.
Khu khán đài rộng lớn có thể chứa hàng chục nghìn người, cùng các khu phụ trợ như chuồng ngựa, khu bán vé cá cược và khu giải trí được đầu tư bài bản. Vào những ngày mở cửa, dòng người đổ về thường xuyên gây kẹt xe và tạo nên không khí náo nhiệt cho khu vực xung quanh.
Trường đua Phú Thọ đã biến môn đua ngựa thành một thú vui thời thượng, biểu trưng cho lối sống đô thị mới của người dân Sài Gòn. Trong nhiều năm sau đó, nơi đây trở thành trung tâm giải trí thể thao lớn nhất thành phố vào các dịp cuối tuần.
Làng ngựa đua Đức Hòa và nghề nài ngựa
Từ trường đua Phú Thọ, một hệ sinh thái nghề nghiệp đã hình thành, nổi bật là làng nuôi và chăm sóc ngựa đua Đức Hòa cùng nghề nài ngựa chuyên nghiệp. Thời kỳ vàng son, khu vực Đức Hòa (trước thuộc tỉnh Long An, nay là Tây Ninh) được mệnh danh là “Thủ phủ làng đua ngựa” với hàng trăm hộ gia đình chuyên nuôi ngựa đua, số lượng có lúc lên tới vài nghìn con.
Giống ngựa đua chủ yếu là ngựa châu Âu, có thân hình to cao, sức rướn tốt và khả năng chạy bền. Bên cạnh việc nuôi ngựa, cả một hệ sinh thái nghề ăn theo phát triển, bao gồm chăm sóc sức khỏe cho ngựa, trồng cỏ làm thức ăn, nhân giống và huấn luyện ngựa cho các trường đua.
Ông Huỳnh Văn Kiệt, một chủ lò ngựa đua nổi tiếng ở Đức Hòa, chia sẻ: “Nuôi ngựa đua không dễ giàu nhưng khá ổn định. Để thành công, người nuôi cần kinh nghiệm để nhận diện ngựa đua giỏi qua nguồn gốc, khung xương, chân móng, dáng đứng và tính nết.” Những lò ngựa nổi tiếng ở đây đều là gia đình cha truyền con nối, tích lũy kinh nghiệm qua nhiều thế hệ.
Người dân Đức Hòa còn đúc kết nhiều câu nói kinh nghiệm như: “Dòng tốt không đảm bảo thắng nhưng dòng xấu thì rất khó thành ngựa hay” hay “Ngựa lưng dài, đua hoài không tới.”
Những con ngựa chiến và sự suy tàn
Với nhiều thế hệ giàu kinh nghiệm, các lò ngựa ở Đức Hòa đã cung cấp nhiều con ngựa đua nức tiếng cho trường đua Phú Thọ. Những con ngựa thắng nhiều giải, được gọi là Chiến Mã, luôn được dân mê đua ngựa yêu thích và được giới giàu có mua lại với giá cao.
Ông Kiệt nhớ lại: “Trước đây, mỗi khi trường đua mở cửa, cả vùng lại ồn ào bàn tán con ngựa nào sẽ giành chiến thắng. Lò nào có ngựa giành giải coi như trúng số, bởi ngoài tiền thưởng cá cược, ngựa còn được nhiều người hỏi mua.”
Tuy nhiên, sau khi đất nước thống nhất, môn đua ngựa tại trường đua Phú Thọ tạm dừng. Đến năm 1989, Câu lạc bộ Thể thao Phú Thọ được thành lập, thu hút gần 600 con ngựa đua và hơn 70 nài ngựa. Các cuộc đua tiếp tục diễn ra với cá cược hợp pháp, nhưng đến năm 2011, hoạt động này lại tạm dừng theo quy hoạch mới của thành phố.
Hy vọng hồi sinh và quy hoạch tương lai
Sau khi hoạt động đua ngựa tạm dừng, làng ngựa đua Đức Hòa rơi vào cảnh chợ chiều. Những con ngựa đua nổi tiếng một thời bị bán rẻ cho thương lái, đưa vào các khu du lịch làm ngựa cảnh hoặc cho các đoàn làm phim thuê. Chỉ còn vài người gắng gượng nuôi với số lượng hạn chế.
Theo quy hoạch mới, khu vực Trường đua Phú Thọ sẽ trở thành khu đa chức năng, kết hợp giữa hiện hữu và xây dựng mới với 14 dự án như Rạp xiếc đa năng, Trung tâm nghệ thuật truyền thống, Nhà thi đấu thể dục thể thao và Câu lạc bộ Bơi lặn. Đặc biệt, một phần đường đua ngựa và khu khán đài hiện hữu sẽ được nghiên cứu giữ lại như một giá trị văn hóa đặc trưng của Sài Gòn.
Ông Chín Trân, một chủ lò ngựa ở Đức Hòa, bày tỏ: “Rất nhiều người mong ngóng có ngày sẽ được chứng kiến những con ngựa sải bước trên đường đua. Lâu lâu, chúng tôi tự tổ chức đua với nhau và bà con đến xem rất đông. Mong thành phố sớm hoàn thiện đề án quy hoạch để làng ngựa đua Đức Hòa hồi sinh.”
Khi nghe tin thành phố có thể mở lại trường đua ngựa, nhiều người nuôi ngựa rất vui mừng và hy vọng các chiến mã của Đức Hòa sẽ có đất diễn trở lại, giúp nghề nuôi ngựa truyền thống trăm năm không bị mai một.
