Đến Thổ Hà, du khách có thể chiêm ngưỡng kiến trúc cổ và đắm mình trong làn điệu quan họ mượt mà và những trò chơi dân gian rộn ràng, như vật cầu nước biểu tượng của sức sống cộng đồng. Ông Nguyễn Đức Thanh, Trưởng thôn Thổ Hà, cười hiền: “Thổ Hà xưa nay không có ruộng nhiều, người dân sống bằng nghề gốm, rồi sau này là bánh đa nem, mì gạo và rượu, song cái quý nhất vẫn là văn hóa. Làng từng được Vua Tự Đức ban cho 4 chữ “Mỹ tục khả phong” chính vì những phong tục đẹp ở đây. Đến nay chúng tôi vẫn giữ gìn để con cháu không quên cội nguồn”.
Quan họ Thổ Hà – Lối hát cổ trên sông Cầu
Một trong những di sản phi vật thể nổi bật nhất chính là dân ca quan họ Thổ Hà. Khác với nhiều nơi, quan họ ở đây vẫn giữ lối hát cổ: Hát chay, không nhạc cụ đệm, thường được thể hiện trên thuyền dọc sông Cầu. Lối hát thanh tao, tế nhị, khiêm nhường nhưng chan chứa tình cảm.
Theo các liền anh, liền chị trong Câu lạc bộ Quan họ Thổ Hà, quan họ có từ lâu đời và là “đặc sản” của làng. Anh Nguyễn Đăng Nam, Nghệ nhân Ưu tú kiêm Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ Quan họ Thổ Hà chia sẻ: “Quan họ Thổ Hà không chỉ là hát, mà là cách ứng xử. Liền anh, liền chị gặp nhau, trao lời trước sau rất đúng mực, chân tình. Dịp lễ hội đầu năm, chúng tôi mặc áo mớ ba mớ bảy, nón quai thao, khăn xếp, hát thâu đêm. Du khách đến nghe rồi ai cũng lưu luyến, bảo như lạc vào miền quan họ xưa”. Những buổi hát quan họ trên sông hay trong không gian đình làng vừa là biểu diễn, vừa là sợi dây gắn kết cộng đồng. Câu lạc bộ tập luyện đều đặn 2-3 buổi mỗi tháng.
Vật cầu nước – Trò chơi dân gian đặc sắc
Bên cạnh quan họ, hội vật cầu nước (hay vật cầu bùn) là nét văn hóa dân gian đặc sắc khác thu hút du khách. Trong lễ hội Thổ Hà tổ chức vào ngày 20, 21, 22 tháng Giêng hằng năm, trò chơi này diễn ra sôi nổi tại sới vật cầu. Các chàng trai khỏe mạnh tranh nhau quả cầu giữa bùn nước, vừa thể hiện sức mạnh, sự khéo léo vừa mang ý nghĩa cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.
Người dân làng kể rằng, vật cầu nước từng là dịp để trai gái giao duyên, các làng kết chạ ven sông Cầu giao lưu. Làng Thổ Hà từng kết nghĩa với nhiều làng ở Bắc Ninh như Đại Lâm, Đặng Xá, Quả Cảm. Mỗi dịp hội làng, dân hai bên bờ sông sang thăm nhau, cùng hát quan họ, cùng tham gia trò chơi dân gian. Anh Thanh, một trai làng Thổ Hà chia sẻ: “Ngày xưa kết chạ rất thiêng, không vì tiền bạc mà vì tình anh em. Bây giờ đơn giản hơn, nhưng tinh thần tương trợ vẫn còn nguyên vẹn”.
Cũng theo anh Thanh, ngày xưa, khi các cụ sang kinh thành rước bốn chữ “Mỹ tục khả phong” do vua ban về làng, dân làng Thổ Hà gặp mưa lớn được dân làng Đống Gạo rước vào đình đón tiếp chu đáo. Từ đó, hai làng coi nhau như anh em, không thu tiền đò, không thu phí bán hàng của nhau rồi cùng nhau vui hội. Tình nghĩa cứ thế keo sơn đã mấy trăm năm, tạo nên mối lương duyên được gọi là kết chạ giữa làng Thổ Hà và làng Đống Gạo ở bờ nam sông Cầu. Năm 2024 khi bão Yagi làm gập lụt làng Thổ Hà, dân làng Đại Lâm sang ủng hộ ngay mấy chục triệu đồng để giúp người dân qua được tai ương. Đó là tình nghĩa thật hiếm thấy.
Lễ hội Thổ Hà – Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Lễ hội Thổ Hà không chỉ có vật cầu nước mà còn rộn ràng với đu, chọi gà, cờ bỏi, tuồng cổ và hát quan họ. Du khách được hòa mình vào không khí xuân cổ truyền, từ lễ rước, tế Thánh đến các trò chơi dân gian. Năm 2012, lễ hội đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Những năm gần đây, các di tích văn hoá của làng tiếp tục đầu tư tu bổ, quảng bá du lịch, thu hút cả hàng trăm nhiếp ảnh gia quốc tế đến sáng tác. Người dân Thổ Hà vẫn giữ nhiều phong tục đẹp khác. Đám cưới không thách cưới nặng nề; đám ma chỉ viếng thăm chứ không phúng điếu rườm rà. “Ma không đợ, vợ không cheo” câu nói ấy vẫn được nhắc như một niềm tự hào. Bốn chữ “Mỹ tục khả phong” vẫn treo ở đình làng, nhắc nhở thế hệ trẻ gìn giữ thuần phong mỹ tục.
Đến Thổ Hà hôm nay, du khách vẫn có thể đi đò qua sông Cầu, dạo bước trên những con ngõ hẹp lát gốm xưa, ngắm tường nhà ken bằng mảnh chum vại gốm Thổ Hà cổ; nghe quan họ vang vọng, xem vật cầu nước rộn ràng, hay chỉ ngồi dưới gốc đa cổ thụ nghe dân làng kể chuyện xưa. Tất cả tạo nên một Thổ Hà vừa cổ kính vừa gần gũi, nơi hồn cốt Việt Nam vẫn được nuôi dưỡng bằng những giá trị phi vật thể sống động. ĐẶNG GIANG
