Tòa án cổ nhất Việt Nam tại TP HCM khoác diện mạo mới sau 11 năm trùng tu
Sau hơn một thập kỷ thực hiện dự án trùng tu quy mô lớn, Tòa án Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh (TAND TP HCM) – công trình có tuổi đời hơn 140 năm – đã chính thức khoác lên mình diện mạo mới khang trang và tươi sáng hơn. Dự án này không chỉ bảo tồn nguyên vẹn kiến trúc nguyên bản theo phong cách Pháp mà còn nâng cao điều kiện làm việc, góp phần tôn vinh giá trị di sản quốc gia.
Lịch sử và giá trị di sản quốc gia
Trụ sở TAND TP HCM, tiền thân là Tòa đại hình Nam Kỳ (Palais de Justice), được khởi công xây dựng từ năm 1881 và hoàn thành vào năm 1885 dưới bàn tay thiết kế của kiến trúc sư người Pháp Jule Bourard. Công trình này nằm trong quần thể kiến trúc tiêu biểu tại khu trung tâm thành phố, tạo nên sự tương quan hài hòa với các công trình lân cận như trụ sở Ủy ban Nhân dân TP HCM, Bưu điện Thành phố và Hội trường Thống Nhất. Năm 2012, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã công nhận đây là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia, khẳng định giá trị lịch sử và văn hóa đặc biệt.
Sau hơn 140 năm sử dụng, tòa nhà đã xuống cấp nghiêm trọng với nhiều mảng sơn bong tróc, rêu mốc phủ dày. Năm 2016, dự án trùng tu chính thức được triển khai và hoàn thành vào đầu năm nay, mang lại sức sống mới cho công trình lịch sử này.
Chi tiết kiến trúc và ý nghĩa biểu tượng
Công trình bao gồm hai tầng chính (trệt và lầu), mỗi tầng cao 5,2 mét, với mái lợp ngói có độ dốc lớn được đỡ bởi khung thép và gỗ. Phía dưới là tầng bán hầm, từng được sử dụng làm kho lưu trữ và phòng lưu giữ phạm nhân trong quá trình xét xử. Sau khi trùng tu, toàn bộ lớp sơn cũ đã được cạo bỏ và phủ mới, vẫn giữ nguyên gam màu vàng đặc trưng của kiến trúc Pháp, trong khi các ô cửa vòm dạng lá sách quanh hành lang được sơn lại màu xanh đậm, tạo điểm nhấn tươi sáng.
Ở cổng vào, hai trụ cột vuông cao khoảng 4,5 mét được trang trí bằng tượng nàng Marianne – biểu tượng của cuộc Cách mạng Pháp 1789. Trên đỉnh tượng là một con nhân sư có cánh, thể hiện sức mạnh của pháp luật có thể vươn tới mọi nơi. Tượng được đặt trên một cuốn sách tượng trưng cho văn bản pháp luật, với phần dưới là đầu sư tử – hình ảnh quen thuộc trong các cơ quan công quyền châu Âu, mang ý nghĩa quyền lực cần được kiểm soát.
Bên trong tòa nhà, gian sảnh lớn với hai phòng xử sơ thẩm hai bên và dãy ghế gỗ từ thời Pháp vẫn còn sử dụng tốt sau hơn 100 năm. Các phòng xử án được thiết kế với cửa sổ cao để lấy sáng đều, tránh gây chói. Cầu thang chính rộng và cao, lát đá cẩm thạch nhập từ Italy, dẫn lên các phòng xử phúc thẩm ở tầng trên, được sơn lại màu trắng và vàng sau trùng tu.
Hệ thống tượng và hoa văn tinh xảo
Nổi bật nhất là hệ thống tượng phù điêu và hoa văn trang trí đã được làm sạch rêu mốc và sơn lại. Ở chính giữa sảnh chính, tượng thần Công lý (Justitia) tay phải cầm kiếm, tay trái đặt lên cuốn sách luật, với hai bức tượng nam nữ hai bên thể hiện sự bình đẳng trước pháp luật. Dòng chữ Palais de Justice de Saigon cũng được sửa lại rõ nét hơn. Xung quanh còn có các tượng nữ thần Công lý và Đoàn kết hai bên cầu thang, cùng bốn bệ tượng ở sảnh tầng hai mô tả các bộ dân luật Pháp với hình tượng người Á Đông.
Kiến trúc bên trong được đồng bộ với hai tông màu vàng và trắng, trong khi lớp gạch bông tráng men từ thời Pháp vẫn được giữ nguyên. Nhiều họa tiết hoa văn từ trần nhà, cột và tường thể hiện nét kiến trúc Hy Lạp cổ đại pha lẫn Phục Hưng, tạo nên sự kết hợp tinh tế giữa phong cách châu Âu và yếu tố bản địa.
Thách thức và thành tựu của dự án trùng tu
Ông Phù Quốc Tuấn, Chánh Văn phòng TAND TP HCM, chia sẻ rằng việc trùng tu một di tích cấp quốc gia đặt ra nhiều yêu cầu đặc thù. Phương án kỹ thuật phải được cơ quan chuyên môn thẩm định theo Luật Di sản văn hóa, trong khi hoạt động xét xử vẫn phải diễn ra bình thường suốt quá trình thi công và việc di dời hồ sơ lưu trữ đòi hỏi sự thận trọng cao. "Dù gặp nhiều thách thức ảnh hưởng đến tiến độ, dự án vẫn hoàn thành mục tiêu đề ra mà không làm gián đoạn nhiệm vụ chuyên môn thường nhật", ông Tuấn nhấn mạnh.
Hướng đến tương lai: Điểm tham quan và giáo dục pháp luật
Sau trùng tu, công trình không chỉ tạo điều kiện làm việc tốt hơn cho cán bộ, công chức mà còn được kỳ vọng trở thành điểm nhấn kiến trúc của thành phố. Tương tự như trụ sở UBND TP HCM – cũng là di tích quốc gia đã mở cửa cho người dân tham quan cuối tuần – TAND TP HCM có thể đón khách đến chiêm ngưỡng vào các dịp này. "Hoạt động này giúp người dân hiểu thêm về di sản kiến trúc, đồng thời góp phần tuyên truyền, giáo dục pháp luật, xây dựng hình ảnh cởi mở và thân thiện của cơ quan tư pháp", ông Tuấn cho biết.
Trong dịp cận Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026, trụ sở còn được trang trí thêm các tiểu cảnh sắc xuân, tạo không gian ấm áp và gần gũi cho người dân đến liên hệ công tác. Với diện mạo mới xứng tầm, TAND TP HCM không chỉ là biểu tượng của công lý mà còn là niềm tự hào về di sản kiến trúc của Thành phố Hồ Chí Minh.
