Trong tác phẩm Phủ Biên Tạp Lục, Lê Quý Đôn đã đề cập đến tư tưởng cai trị sâu sắc qua đoạn tựa. Ông cho rằng, người giữ trọng trách nơi biên giới phải biết vỗ về binh lính và nông dân, phát huy lợi ích, loại trừ tai hại, tuyên truyền giáo điều, thay đổi phong tục. Họ phải dồn hết tâm lực để làm tròn bổn phận, làm vừa lòng cấp trên và ban ơn cho dân chúng.
Quan điểm về sự thích nghi với thời thế
Lê Quý Đôn nhấn mạnh rằng, dù thời thế có khó khăn hay thuận lợi, người cai trị cần biết châm chước, tính toán theo thời cuộc. Nhờ đó, mọi việc đều có thể đạt được sự thích đáng. Ông dẫn lời của Âu Dương Tu thời Tống: “Trị dân không hỏi quan lại có tài giỏi hay không, hễ dân cho là tiện, tức là quan lại giỏi”.
Triết lý vô sự trong cai trị
Lê Quý Đôn cho rằng, nếu cai trị mà dân kêu là không tiện thì đó là điều không nên. Ông chủ trương “trị dân bằng vô sự”, nghĩa là không sinh ra việc nhưng cũng không bỏ bê việc. Khi đó, dân tự nhiên sẽ cảm thấy tiện lợi. Sự tiện lợi của dân chính là thước đo cho năng lực của người cai trị.
- Vỗ về binh nông, dấy lợi trừ hại
- Tuyên bố giáo điều, dời đổi phong tục
- Dồn hết tâm lực làm tròn chức phận
Như vậy, tư tưởng của Lê Quý Đôn mang tính nhân văn sâu sắc, đề cao sự an dân và ổn định xã hội. Ông không coi trọng hình thức hay danh tiếng của quan lại, mà chỉ quan tâm đến cảm nhận thực tế của người dân. Đây là bài học quý giá cho công tác quản lý và cai trị ngày nay.
