Chủ trương sắp xếp các đơn vị hành chính là một bước đi tất yếu trong tiến trình cải cách bộ máy nhà nước. Trên thực tế, nhiều địa phương có quy mô dân số quá nhỏ, thậm chí có thôn chỉ với vài chục hộ dân nhưng bộ máy vận hành lại cồng kềnh, gây phân tán nguồn lực. Việc sắp xếp lại nhằm tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu lực quản trị, tiết kiệm ngân sách và tạo không gian phát triển mới là một yêu cầu khách quan. Tuy nhiên, từ chính quá trình này, một nỗi niềm rất thực đã xuất hiện: số phận của những cái tên làng quê thân thuộc sẽ ra sao?
Địa danh không chỉ là ký hiệu trên bản đồ
Một địa danh không đơn thuần là một ký hiệu hành chính. Trong đó chất chứa cả lịch sử hình thành cộng đồng, giọng nói, tập quán, tín ngưỡng, nghề nghiệp và những câu chuyện truyền đời của cha ông. Con người có thể quên một mã số hành chính, nhưng rất khó quên tên làng nơi mình sinh ra. Đó là ký ức, là cội nguồn. Có những cái tên đã đi vào ca dao, tục ngữ; có những vùng đất gắn liền với sản vật nổi tiếng hàng trăm năm; có những địa danh trở thành “thương hiệu văn hóa”, là niềm tự hào của cả một vùng miền. Một làng nghề làm tương, một vùng chè cổ, một xứ chiếu cói, một miền quan họ hay một làng khoa bảng – tất cả đều không tự nhiên mà có. Đó là kết tinh từ lịch sử, khí hậu, tập quán và cả tâm tính con người qua nhiều thế hệ.
Nguy cơ phai nhạt giá trị bản địa
Khi tên gọi hành chính thay đổi, nếu thiếu sự gìn giữ chủ động, nhiều giá trị bản địa có nguy cơ bị hòa lẫn và phai nhạt. Đã có những bài học đáng suy nghĩ. Sau một thời gian sáp nhập, nhiều nơi người trẻ không còn nhớ tên thôn cũ; đình làng vắng bóng người lui tới; lễ hội truyền thống bị giản lược; sản vật địa phương mất dần nhận diện vì tên gọi mới không còn gắn với thương hiệu cũ. Điều đáng lo ngại không phải là việc đổi tên, mà là sự đứt gãy ký ức cộng đồng – một tổn thất vô hình nhưng sâu sắc.
Những cách làm hay giữ gìn căn cước văn hóa
Để “sắp xếp” lại không gian văn hóa bằng một tư duy sâu sắc hơn, dài hạn hơn, nhiều địa phương đã có những cách làm hay, đáng tham khảo. Có nơi giữ lại tên làng cổ trên các biển chỉ dẫn và thiết chế văn hóa cộng đồng. Có nơi xây dựng hồ sơ di sản, số hóa tư liệu lịch sử, phục dựng lễ hội truyền thống sau sáp nhập. Có nơi chủ động giữ nguyên thương hiệu nông sản gắn với địa danh cũ để tránh đánh mất giá trị trên thị trường.
Hồn quê nằm trong cách chúng ta sống với ký ức
Dĩ nhiên, văn hóa không chỉ nằm gói gọn trong một tấm biển tên, mà nằm trong cách chúng ta sống với ký ức của mình. Một làn điệu dân ca còn được hát, một câu thơ điệu hò còn được ngân lên, một nghề truyền thống còn người nối nghiệp, một lễ hội còn được tổ chức trọng thể, một món ăn quê còn được nhắc đến với niềm tự hào – thì hồn cốt quê hương vẫn còn đó. Suy cho cùng, tinh gọn bộ máy là để phát triển tốt hơn. Nhưng phát triển không chỉ là mở rộng đường sá hay tăng quy mô kinh tế. Một vùng đất chỉ thực sự có sức sống khi vẫn giữ được căn tính văn hóa riêng.
Văn hóa là cấu phần của tái cấu trúc hành chính
Quan trọng hơn, cần nhìn nhận văn hóa không phải là phần việc “đi sau”, mà phải là một cấu phần trong quá trình tái cấu trúc hành chính. Khi nhập các thôn, xã với nhau, cần khảo cứu lịch sử địa phương, tham vấn cộng đồng, cân nhắc tên gọi mới sao cho hài hòa giữa yếu tố quản trị và chiều sâu văn hóa. Một cái tên hợp lý đôi khi giữ được sự đồng thuận hơn rất nhiều so với những mệnh lệnh khô cứng. Sẽ là điều đáng mừng nếu sau các cuộc sắp xếp, tinh gọn bộ máy hôm nay, chúng ta không chỉ có những đơn vị hành chính vận hành hiệu quả hơn, mà còn có thêm cơ hội để nhận diện, bảo tồn và làm giàu các giá trị văn hóa địa phương. Để mai này, trên những bản đồ mới, người ta vẫn còn nhận ra bóng dáng những làng quê cũ, để nhớ, để thương, để tự hào, để trở về với hai tiếng “quê hương”, thiêng liêng và sâu thẳm.
