Khi sâm Ngọc Linh bước vào giai đoạn kết quả, các vườn sâm ở xã Tu Mơ Rông và xã Măng Ri (tỉnh Kon Tum) trở nên nhộn nhịp hơn thường ngày. Người trồng gần như ngày nào cũng lên núi kiểm tra từng gốc sâm, bởi chỉ cần lơ là một đêm, những chùm quả chuẩn bị chín có thể bị động vật cắn phá.
Giá trị kinh tế cao đòi hỏi bảo vệ nghiêm ngặt
Theo người trồng sâm, mỗi cây có thể cho từ vài hạt đến hàng chục hạt, tùy tuổi cây và điều kiện sinh trưởng. Với giá khoảng 40.000-50.000 đồng mỗi hạt, chỉ một chùm quả bị phá cũng gây thiệt hại không nhỏ. Để hạn chế rủi ro, từng chùm quả được dựng giá đỡ rồi phủ kín bằng lưới. Trước đây, nhiều hộ sử dụng lưới sắt, nhưng hiện phần lớn chuyển sang lưới hoặc khung nhựa để giảm trọng lượng, thuận tiện trong quá trình chăm sóc. Lớp lưới này vừa ngăn chuột, sóc, chim và côn trùng tiếp cận vừa giữ hạt không rơi xuống đất khi chín.
Quy trình bọc lưới tỉ mỉ
Đến khoảng tháng 11 và 12, khi quả chuyển sang màu đỏ, trên đỉnh xuất hiện chấm đen - dấu hiệu hạt đã chín - người trồng mới tháo lớp lưới để thu hoạch làm giống. Ông Nguyễn Thanh Tuấn, Giám đốc HTX Dược liệu Du lịch Forest Stay (thôn Đăk Chum 1, xã Tu Mơ Rông), cho biết cứ đến khoảng tháng 6 và 7 hằng năm, ông cùng công nhân lại mang theo lưới, kìm và các dụng cụ lên núi để bọc từng chùm quả. Theo ông Tuấn, đây là công việc mất nhiều thời gian nhưng không thể bỏ qua nếu muốn giữ nguồn giống.
"Mỗi năm đến mùa hạt là chuột, chim và côn trùng xuất hiện rất nhiều. Chỉ cần chậm vài ngày là hạt có thể bị cắn phá gần hết. Nhiều người cho rằng chỉ cần lắp camera là đủ bảo vệ vườn sâm, song thực tế camera chỉ có tác dụng ngăn trộm cắp. Camera không thể đuổi được chuột, chim hay côn trùng. Vì vậy, chúng tôi buộc phải bọc lưới từng chùm quả để bảo vệ hạt giống", ông Tuấn chia sẻ.
Kẻ thù chính: chuột núi và côn trùng
Theo người trồng sâm, điều đáng ngại nhất là chuột núi, loài được ví như "chuột quý tộc" vì đặc biệt thích ăn hạt sâm Ngọc Linh. Ngoài ra còn có sóc, chim và nhiều loại côn trùng cũng thường xuyên cắn phá những chùm quả chín. Dù giá sâm Ngọc Linh thời gian gần đây có xu hướng giảm so với trước, hạt giống vẫn được giao dịch ở mức khoảng 40.000-50.000 đồng mỗi hạt. Đối với những cây nhiều năm tuổi, số hạt thu được trong một mùa vừa mang lại giá trị kinh tế, vừa là nguồn giống để mở rộng diện tích trồng.
Phát triển bền vững dưới tán rừng
Hiện Quảng Ngãi có hơn 3.200 ha sâm Ngọc Linh. Không chỉ là cây trồng có giá trị kinh tế cao, sâm Ngọc Linh còn được đánh giá là một trong những loại sâm quý hiếm trên thế giới nhờ chứa hơn 80 hợp chất saponin, góp phần tạo sinh kế cho đồng bào vùng cao và phát triển kinh tế dưới tán rừng theo hướng bền vững.
