Ngày 11.6, Cục Quản lý đại dương và khí quyển Mỹ (NOAA) xác nhận El Nino đã xuất hiện khi nhiệt độ mặt nước biển khu vực trung tâm Nino 3,4 là 0,7°C, các khu vực lân cận ghi nhận tới 2,1°C. El Nino sẽ tiếp tục mạnh lên, đạt cường độ cao nhất từ tháng 11.2026 đến tháng 1.2027. Có 63% khả năng nhiệt độ bề mặt nước biển ở khu vực Nino 3,4 vượt mức 2°C, biến sự kiện này thành một trong những siêu El Nino mạnh nhất lịch sử kể từ năm 1950.
Siêu El Nino tác động nhiều mặt đến môi trường và kinh tế
Tổ chức Khí tượng thế giới (WMO) đã phát hành bản tin cảnh báo riêng cho khu vực Đông Nam Á. Từ tháng 6 đến tháng 8, nhiệt độ hầu hết các khu vực Đông Nam Á được dự báo trên mức trung bình. Gió mùa tây nam ở Việt Nam và Lào bắt đầu muộn hơn trung bình nhiều năm, các khu vực khác chỉ gần mức trung bình với cường độ yếu. Tần suất bão nhiệt đới dưới trung bình đến gần trung bình trên toàn khu vực.
So với dự báo đầu năm, El Nino hình thành sớm hơn khoảng 2 tháng. Ông Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, cho rằng El Nino lần này có cường độ tương đương năm 2015-2016, từng gây nắng nóng kéo dài và khốc liệt. Năm 2015, cả nước xuất hiện các đợt nắng nóng dài nhất: 32 ngày ở nam Trung bộ, 36 ngày ở trung Trung bộ, 39 ngày ở bắc Trung bộ. Nhiệt độ cao nhất tại bắc Trung bộ phổ biến 39-41°C, cao nhất ghi nhận tại Con Cuông (Nghệ An) lên tới 42,7°C.
Nhiệt độ tăng cao, mưa giảm mạnh
Từ nay đến cuối năm 2026, nền nhiệt toàn quốc cao hơn trung bình nhiều năm 0,5-1,5°C. Riêng tháng 10-12, nhiệt độ có thể cao hơn 1-2°C. Nắng nóng ở miền Bắc và miền Trung tiếp tục xuất hiện nhiều hơn, có thể vượt kỷ lục lịch sử. El Nino gây thiếu hụt lượng mưa phổ biến 25-50%, tác động rõ nhất ở duyên hải nam Trung bộ, cao nguyên Trung bộ và Nam bộ, nguy cơ khô hạn cục bộ hoặc diện rộng.
Dù El Nino mới xuất hiện, từ ngày 11.5 đến 10.6, nhiệt độ trung bình trên cả nước cao hơn 0,5-1,5°C so với trung bình nhiều năm. Khu vực đông Bắc bộ, Thanh Hóa đến Quảng Ngãi cao hơn 1,5-2,5°C. Bắc bộ, Thanh Hóa - Huế và duyên hải nam Trung bộ xuất hiện 3 đợt nắng nóng diện rộng với nhiệt độ 36-39°C, có nơi trên 40°C. Tại Quảng Ngãi, ngày 8.6 ghi nhận 40,5°C, bằng giá trị cao nhất lịch sử năm 1983 và 2021.
Trong các năm El Nino, số lượng bão trên Biển Đông giảm rõ rệt. Năm 2015 chỉ có 5 cơn bão và 2 áp thấp nhiệt đới, bằng 50% trung bình nhiều năm. Tuy nhiên, lượng mưa giảm nhưng có thể xuất hiện kỷ lục mưa lớn trong 24 giờ, như mưa lịch sử cuối tháng 7.2015 tại Quảng Ninh hay lũ lịch sử tháng 9.2009 sau bão Ketsana tại Quảng Nam - Quảng Ngãi.
Thiệt hại lớn về môi trường và kinh tế
Thạc sĩ Lê Thị Xuân Lan, chuyên gia khí tượng thủy văn, dự báo cao điểm mùa khô tháng 7-8 ở miền Trung sẽ gay gắt hơn nhiều so với trung bình nhiều năm, nhiệt độ có thể đạt 43-44°C. Mùa mưa đến trễ và kết thúc sớm, cần tích trữ nước sớm cho sản xuất và sinh hoạt.
Nam bộ và ĐBSCL là khu vực bị tác động nặng nề nhất. Thạc sĩ Nguyễn Hữu Thiện, chuyên gia đa dạng sinh học ĐBSCL, nhận định El Nino gây mưa ít, nắng nóng, khô hạn, xâm nhập mặn sâu, ảnh hưởng nguồn nước sông Mê Kông và sụt lún đất.
Hiện lưu vực sông Mê Kông và ĐBSCL đang vào mùa mưa, lũ hằng năm. Do El Nino mạnh, mùa mưa ít mưa trên toàn lưu vực, mùa lũ năm nay (tháng 7-12) về muộn và thấp. Mực nước lũ thường bắt đầu đầu tháng 7, đạt đỉnh tháng 10, hạ thấp cuối tháng 12. Nhưng trong năm El Nino mạnh, các hồ thủy điện tăng tích nước đầu mùa, xả chậm, nước về ĐBSCL rất chậm. Lũ thấp và muộn ảnh hưởng sinh kế vùng đầu nguồn như nuôi cá đồng, du lịch mùa nước nổi. Phù sa và cát về ít do dòng chảy yếu.
Với dự báo El Nino mạnh kỷ lục 75 năm, mùa khô năm sau hạn hán và xâm nhập mặn gay gắt ở ĐBSCL, chia làm 2 vùng. Vùng cửa sông Cửu Long (Tiền Giang, Bến Tre, Trà Vinh, Sóc Trăng) mặn xâm nhập sâu 90-100 km, tương đương mùa khô 2016. Khi mực nước sông Mê Kông thấp, đập thủy điện đóng chờ tích nước, nước qua chuỗi đập rất lâu, khiến khô hạn tồi tệ hơn. Vùng bán đảo Cà Mau (Bạc Liêu, Cà Mau, Kiên Giang) nhận ít hoặc không có nước từ sông Hậu, chủ yếu nước mưa, sẽ bị ảnh hưởng nặng nề nhất.
Nắng nóng và khô hạn kéo dài gây sụt lún đất nghiêm trọng tại các vùng ngọt hóa như Gò Công (Tiền Giang) và Trần Văn Thời (Cà Mau), từng xảy ra hơn 1.000 điểm sụt lún mỗi nơi vào mùa khô 2016 và 2020. Nguyên nhân: trước đây mùa mưa có nước ngọt, mùa khô nước lợ giữ ẩm; sau khi có đê bao khép kín ngọt hóa quanh năm, nước mặn không vào được. Khi El Nino gay gắt, nước ngọt bốc hơi hết vào đầu mùa khô, dẫn đến khô hạn tuyệt đối, lớp đất mặt co ngót gây sụt lún.
Giải pháp 'né' siêu El Nino
Ông Nguyễn Hữu Thiện nhấn mạnh giải pháp tốt nhất là 'né' siêu El Nino, dựa trên bài học kinh nghiệm. Năm 2016, cố ngăn mặn, chống hạn khiến 160.000 ha lúa bị thiệt hại. Năm 2020, chuyển từ chống sang 'né' El Nino nên không có thiệt hại đáng kể. Khuyến cáo vùng cửa sông Cửu Long và bán đảo Cà Mau nên dời lịch canh tác để né hạn, mặn. Ngăn mặn trong tình huống cực đoan không có tác dụng, vì bên trong cũng không có nước và kèm nguy cơ sụt lún.
Theo Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo Việt Nam (VIETRISA), năm 2016 El Nino làm thiệt hại 700.000 tấn lúa, xuất khẩu gạo giảm còn trên 4 triệu tấn. Năm 2021, Việt Nam ứng phó hiệu quả bằng cách né hạn mặn. VIETRISA khuyến nghị các địa phương rà soát, tu bổ công trình thủy lợi, dịch chuyển thời vụ, chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa kém hiệu quả, sử dụng kinh phí hỗ trợ đất lúa nâng cấp thủy nông nội đồng.
Các chuyên gia cho rằng vấn đề quan trọng nhất là nước sinh hoạt. PGS-TS Lê Anh Tuấn, nguyên Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu Biến đổi khí hậu (ĐH Cần Thơ), cho biết việc chuẩn bị đối phó siêu El Nino sẽ gian nan và tốn kém. Ngành nông nghiệp và môi trường cần theo dõi, cảnh báo biến động thời tiết, thủy văn, điều chỉnh lịch thời vụ, chuyển đổi cây trồng giảm tiêu thụ nước. Nếu cần, cắt giảm canh tác lúa mùa khô, gia tăng tích nước dự trữ ở vùng trũng, có kịch bản phân phối nước, ưu tiên nước sinh hoạt, chăn nuôi cho vùng ven biển. Kêu gọi người dân tiết kiệm nước, tái sử dụng, trữ nước bằng mọi phương tiện.
Nước sinh hoạt là ưu tiên số 1
Các nhà máy nước cần có phương án vận chuyển nước ngọt từ vùng trên xuống, dự phòng thiết bị lọc nước mặn thành nước ngọt. Vùng khô hạn, không còn nguồn nước ngọt, có nguy cơ sụt lún cao cần dẫn nước mặn hoặc nước lợ vào một phần để gia tăng ẩm độ đất, hạn chế sụt lún. Phát triển và tận dụng năng lượng tái tạo để có điện giải nhiệt, bơm nước, điều hòa vi khí hậu.
Siêu El Nino gây sốt giá lương thực toàn cầu, thiệt hại hàng nghìn tỉ USD
Theo Reuters, siêu El Nino gây cú sốc giá lương thực toàn cầu. Lúa mì, gạo, bắp, đậu nành chiếm 60% lượng calo toàn cầu, rất nhạy cảm với thời tiết. Các mặt hàng khác như cà phê, dầu cọ, sản phẩm chăn nuôi cũng có thể tăng giá, kéo dài đến năm 2028. Tùy cường độ El Nino, giá tăng 10-50%, thậm chí 100%.
Báo chí Thái Lan cho biết một số doanh nghiệp đã ngừng cung cấp gạo cho nhà xuất khẩu, đẩy giá gạo 5% tấm lên 490 USD, tăng 85 USD so với đầu năm. Bộ Nông nghiệp Mỹ cho biết giá gạo toàn cầu tháng 5 đồng loạt tăng do lo ngại El Nino và giá phân bón, ngoại trừ Ấn Độ. Bộ Nông nghiệp Philippines dự báo El Nino làm giảm tổng sản lượng lúa 1,2 triệu tấn (700.000 tấn vì khô hạn, 500.000 tấn vì mưa bão cực đoan).
Các báo cáo lo ngại siêu El Nino khiến nhiều mặt hàng đồng thời tăng giá, gây gánh nặng chi phí cho người tiêu dùng và nền kinh tế. Nghiên cứu của ĐH Dartmouth (Mỹ) cho thấy siêu El Nino 1982-1983 gây thiệt hại 4.100 tỉ USD, năm 1997-1998 thiệt hại 5.700 tỉ USD. Thiệt hại kéo dài nhiều năm sau. Các chuyên gia dự báo siêu El Nino lần này gây thiệt hại kinh tế mức cao kỷ lục.
