Sách 'Chấn hưng tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ': Đối thoại thẳng thắn về gìn giữ di sản UNESCO
Khi tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2016, niềm tự hào dân tộc đi kèm với trách nhiệm nặng nề: Làm thế nào để di sản này tiếp tục phát triển đúng hướng, không bị cuốn vào những biến động của đời sống hiện đại. Từ những trăn trở đó, cuốn sách "Chấn hưng tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ" của tác giả Bình An đã ra đời, mang đến những đối thoại thẳng thắn và giàu suy tư về con đường gìn giữ "hồn cốt" của di sản quý giá này.
Nghiên cứu thực địa kéo dài hơn một thập niên
Tác giả Bình An tiếp cận đề tài bằng kinh nghiệm thực địa phong phú kéo dài hơn 10 năm, từ 2014 đến 2026. Những chuyến điền dã tại nhiều địa phương, từ miền núi đến Đồng bằng sông Hồng và Bắc Trung Bộ, đã giúp ông quan sát hàng trăm vấn hầu, trò chuyện cùng nghệ nhân, các thanh đồng, người hành lễ và nhà quản lý. Điều này tạo nên chất liệu sống động và chân thực cho cuốn sách, không chỉ dừng lại ở việc tái hiện lịch sử hay cấu trúc thần điện.
Thay vào đó, tác giả dành nhiều trang viết để lý giải căn cốt văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu, nơi hình tượng Thánh Mẫu được nhìn nhận như biểu tượng của tính nữ linh thiêng, của sự bao dung và sáng tạo trong tâm thức dân gian. Theo ông, tín ngưỡng này không chỉ là một nghi lễ tâm linh đơn thuần, mà còn là một hệ giá trị văn hóa phản ánh mối quan hệ hài hòa giữa con người với vũ trụ, giữa cá nhân với cộng đồng.
Nhìn thẳng vào thực trạng và những biến chuyển
Điểm tạo nên dấu ấn riêng của cuốn sách là cách nhìn thẳng vào thực trạng hiện nay. Từ những ghi chép điền dã, tác giả nhận thấy rằng cùng với sự lan tỏa của di sản sau khi được vinh danh, đời sống thực hành tín ngưỡng cũng xuất hiện nhiều biến chuyển đáng chú ý.
- Có những buổi hầu đồng mang tính trình diễn nhiều hơn là hành lễ tâm linh.
- Lễ vật tại một số nơi trở nên cầu kỳ, nặng về hình thức bên ngoài.
- Hiện tượng lợi dụng tâm lý cầu lộc, cầu phúc để dẫn dắt niềm tin cũng xuất hiện.
Song song với đó, vẫn có những nghệ nhân và thanh đồng lặng lẽ giữ nếp xưa, coi trọng đạo lý và sự thanh sạch trước khi hầu Thánh. Chính sự đối lập này làm nên bức tranh nhiều gam màu của đời sống tín ngưỡng trong xã hội hiện đại.
Tiếp cận vấn đề xã hội và trách nhiệm cộng đồng
Một nét đáng chú ý khác trong cuốn sách là việc tác giả tiếp cận những vấn đề xã hội đang diễn ra trong không gian tín ngưỡng. Nhiều người trẻ ngày nay tìm thấy ở nghi lễ này một không gian để thể hiện bản ngã và tìm kiếm sự kết nối. Tác giả nhìn nhận đây là biểu hiện của tính bao dung trong văn hóa dân gian, nhưng đồng thời ông cũng nhấn mạnh sự cần thiết của định hướng đúng đắn để không làm lệch chuẩn nghi lễ và giá trị văn hóa, tâm linh vốn có.
Từ những quan sát thực tế, cuốn sách đặt ra câu hỏi lớn về trách nhiệm quản lý và bảo tồn di sản. Theo tác giả, chấn hưng văn hóa không thể chỉ trông chờ vào các quy định hành chính từ trên xuống, mà cần sự đồng hành của cộng đồng, sự tỉnh táo của truyền thông và ý thức tự điều chỉnh từ chính những người thực hành. Khái niệm "Tâm - Lễ - Đạo" được nhấn mạnh như trục giá trị cốt lõi: giữ tâm sáng, giữ lễ đúng và sống theo đạo lý dân gian truyền thống.
Lời nhắc nhẹ nhàng nhưng sâu sắc về trách nhiệm cộng đồng
Có thể thấy, "Chấn hưng tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ" không phải là một công trình mang tính phê phán nặng nề, mà là lời nhắc nhở nhẹ nhàng nhưng sâu sắc: di sản chỉ thực sự sống khi được gìn giữ bằng tri thức, bằng sự khiêm cung và bằng trách nhiệm cộng đồng. Trong bối cảnh nhiều giá trị truyền thống đang chịu tác động mạnh mẽ của đời sống hiện đại, cuốn sách góp thêm một tiếng nói giàu tính xây dựng, khơi gợi suy ngẫm về cách ứng xử với di sản văn hóa dân tộc.
Mục đích cuối cùng là để ánh sáng thiêng liêng của tín ngưỡng không chỉ dừng lại ở hình thức bên ngoài, mà tiếp tục lan tỏa những giá trị nhân văn bền vững trong xã hội hôm nay. Tác giả Bình An hiện đang giữ các vị trí quan trọng như Phó Trưởng Ban Thông tin-Truyền thông Hội Nghệ nhân và Thương hiệu Việt Nam, Trưởng Ban Thư ký Viện Nghiên cứu và Phát triển Đạo Mẫu Việt Nam, và là phóng viên Tạp chí điện tử Văn hóa và Phát triển.
