Khi lướt mạng xã hội, không khó để bắt gặp những tài khoản khoe cuộc sống giàu có và sang chảnh. Từ cập nhật bữa sáng tinh tế, đón hoàng hôn trong biệt thự đến du lịch vòng quanh thế giới, leo núi tuyết, di chuyển bằng siêu xe, dự tiệc sang trọng... dường như ai cũng đang sống cuộc đời đáng ngưỡng mộ, không ít trong số họ tuổi đời còn rất trẻ. Tuy nhiên, những khoảnh khắc hào nhoáng đó có thể không phải là ghi chép về cuộc sống của chủ tài khoản, mà là những “gói tư liệu” được mua bằng tiền.
Nhiều người khoe cuộc sống sang chảnh trên mạng xã hội, nhưng không phải ai cũng là đại gia thật. Trên các nền tảng mua sắm và giao dịch đồ cũ, nhiều người công khai rao bán các “ảnh thực tế” về phong cảnh, thể thao, đời sống từ nhiều nơi khác nhau. Họ thậm chí còn cung cấp dịch vụ “chụp ảnh xây dựng hình tượng” - thông qua việc thuê siêu xe, ghép nhóm đi du thuyền để tạo dựng cho khách hàng hình ảnh “đại gia” hoặc “người thành đạt”.
Theo 21jingji, từ các gói tư liệu giá vài tệ đến các buổi chụp hình cao cấp trị giá hàng nghìn tệ, chuỗi ngành nghề này hoàn thiện hơn nhiều so với tưởng tượng. Một số người gọi đây là “nhà máy sản xuất hình tượng” với lợi nhuận khổng lồ.
Cách ngành kinh doanh "phông bạt" vận hành
Cấp độ thấp nhất là bán tư liệu. Chỉ với vài tệ, khách hàng có thể mua được 50 bức ảnh chất lượng cao, không logo, không làm mờ. Từ bữa brunch (kết hợp bữa sáng và bữa trưa) đến bikini, từ vô lăng siêu xe đến khung cảnh đêm nhìn từ cửa sổ khách sạn 5 sao, thứ gì cũng có. Người mua chỉ cần tải xuống rồi đăng lên Moments Wechat (tương tự Dòng thời gian của Facebook hoặc Zalo). Họ lập tức trở thành "tiểu thư/công tử danh giá”.
Đây là kiểu kinh doanh dựa trên chênh lệch thông tin điển hình: Chi phí đầu vào gần như bằng không và có thể bán đi bán lại vô số lần. Một bộ tư liệu được bán với giá 19,9 nhân dân tệ (hơn 77.300 đồng) có thể giúp người bán thu về khoản lợi nhuận hơn 30.000 tệ (116 triệu đồng). Tuy nhiên, gói ảnh tĩnh số lượng lớn đã có phần lỗi thời, vì dễ bị trùng lặp và chưa thực sự mang lại cảm giác chân thật.
Ảnh "sống ảo" được bán nhan nhản trên các nền tảng mua sắm của Trung Quốc, với mức giá dễ tiếp cận. Từ đó, hình thức nâng cao đã xuất hiện: Ảnh động (live photo) và chụp thuê theo yêu cầu. Ảnh động có giá trong khoảng 3-30 tệ/bộ (12.000-120.000 đồng), tối thiểu 50 ảnh. Ảnh đời thường là rẻ nhất, còn các bối cảnh như khoang hạng nhất, sân golf hay du thuyền đắt hơn.
Một số người bán còn nhận chụp thuê theo yêu cầu, thực hiện theo góc chụp, ánh sáng và hiệu ứng mà khách hàng mong muốn. Họ còn phối hợp sắp đặt phụ kiện hoặc cầm bảng hiệu để tăng độ chân thực. Ví dụ, đặt chụp ảnh động trong khoang hạng nhất có giá khởi điểm 500 tệ (1,9 triệu đồng); nếu chỉ định hãng hàng không cụ thể, giá có thể lên tới 1.000 tệ một bức.
Cao cấp hơn nữa là dịch vụ đăng bài hộ. Khách hàng đưa tài khoản và mật khẩu, bên cung cấp dịch vụ sẽ làm nhiệm vụ đăng bài có gắn định vị cụ thể. Giá dịch vụ này dao động từ 8 đến 50 tệ/lần (31.000-194.000 đồng). Gói giá 110 tệ (428.000 đồng) bao gồm định vị và 2 ảnh. Dịch vụ theo ngày dịp nghỉ lễ là 60 tệ (233.000 đồng), đăng không giới hạn số lần. Đăng hộ với định vị du học sinh tại Anh có giá 88,8 tệ/lần (345.000 đồng). Dịch vụ đăng hộ theo tháng cho người làm nghề bán hàng online có giá 5.000 tệ/tháng (19 triệu đồng).
Tiếp đến là gói chụp ảnh "hình tượng cao cấp”. Đội ngũ chuyên nghiệp cung cấp trọn gói từ trang điểm, tạo hình đến địa điểm và chụp ảnh. Trong một ngày có thể chụp từ 6 đến 8 bối cảnh, giá từ 2.000 đến 4.000 tệ (7,7-15,5 triệu đồng). Chụp một lần là đủ ảnh để đăng cả năm.
Đáng chú ý hơn, ngành kinh doanh này đang nâng cấp. Trước đây, mọi người theo đuổi kiểu khoe giàu trực diện: Siêu xe, du thuyền, trực thăng. Nhưng hiện nay, cách làm đó đã bị chê là kém sang và dễ bị lộ "phông bạt". Giờ đây, trọng tâm của các bộ ảnh là xây dựng hình ảnh người yêu thể thao, biết tận hưởng cuộc sống, có chất nghệ thuật và giàu lòng yêu thương. Bối cảnh thịnh hành chuyển sang bắn cung, cắm trại ngoài trời, quán cà phê mèo chó, hiệu sách, triển lãm nghệ thuật...
Một số đơn vị thậm chí mở rộng dịch vụ ra nước ngoài, đưa khách đến Hàn Quốc để chụp tại khách sạn hoặc quán thịt nướng giống như những người nổi tiếng từng ghé qua, thu phí gần 4.000 tệ mỗi người.
Tùy mức giá, khách hàng có thể có được những bộ ảnh "phông bạt" theo ý mình. Ngoài việc bán ảnh và đăng bài hộ, “dạy người khác đăng bài mạng xã hội” cũng trở thành ngành kinh doanh độc lập, được gọi là “cố vấn thẩm mỹ vòng bạn bè”. Với giá 99 tệ (385.000 đồng), khách hàng được “chuyên gia” phân tích về trang cá nhân thông qua livestream. Dịch vụ hướng dẫn 1 kèm 1 có giá 399 tệ (1,5 triệu đồng) và khóa học thường niên trị giá hàng chục nghìn tệ dạy cách kiếm tiền từ mạng xã hội.
Các khóa học này không chỉ dạy về gu thẩm mỹ, bố cục, nội dung mà còn bao gồm các chi tiết như lựa chọn định vị và thiết kế bài ghim đầu trang. Ví dụ, có blogger nhắc học viên không nên chọn Iceland hay Andorra làm địa điểm, vì trên WeChat có hàng chục triệu người “đang sống” ở những nơi đó. Việc chia sẻ ảnh thú cưng hay các buổi tụ họp gia đình, bạn bè được cho là thể hiện sự ấm áp và chiều sâu hơn, đồng thời cũng dễ tạo tương tác.
Đây là cách kiếm tiền tốt, nhưng không phải không có rủi ro. Tư liệu ngày càng đồng nhất, ảnh động cũng dễ trùng lặp. WeChat quy định rõ việc đăng bài hộ là hành vi bị cấm, tài khoản có thể bị khóa bất cứ lúc nào.
Ai trả tiền cho những dịch vụ này?
Theo 21jingji, những người bán hàng online cần xây dựng hình ảnh để thuyết phục khách hàng tin “tham gia cùng chúng tôi là có thể bước lên đỉnh cao cuộc đời” và trang cá nhân chính là vị trí quảng cáo của họ. Dịch vụ đăng hộ dài hạn, chụp ảnh theo yêu cầu hay hướng dẫn viết nội dung đều đáng tiền miễn là khiến người xem cảm thấy: “Người này đang sống cuộc đời mà tôi mong muốn".
Những người tham gia các hoạt động hẹn hò và kết bạn cũng là đối tượng khách hàng phổ biến. Mục đích của họ có thể là tăng sức cạnh tranh trên các ứng dụng hẹn hò hoặc ghi điểm hơn trên thị trường mai mối. Hình tượng được xây dựng chỉn chu trên mạng xã hội thực sự có thể đóng vai trò như “tấm vé vào cửa”.
Một số khách hàng lại tìm kiếm cảm giác được công nhận. Thứ họ muốn là lượt thích, bình luận và sự ngưỡng mộ từ cộng đồng mạng. Ngoài ra còn có những người làm trong các ngành nghề đặc thù như môi giới bất động sản, tư vấn bảo hiểm hay chủ cửa hàng. Họ cần một hình ảnh đáng tin cậy, có thực lực và cuộc sống ổn định để tạo dựng niềm tin nơi khách hàng.
Phần lớn người mua chỉ vì hư vinh, vì công việc kinh doanh hoặc đơn giản là muốn mình trông đẹp hơn trong các mối quan hệ xã hội. Động cơ đó không hề xấu xa, thậm chí còn có phần đáng thương. Nhiều người có thể không có mục đích xấu, nhưng không loại trừ trường hợp lợi dụng hình ảnh "phông bạt" để lừa tình, lừa tiền.
Thế nhưng, khi “hình tượng hoàn hảo” có thể được mua bán công khai với giá rõ ràng, chắc chắn có người sử dụng nó vào những mục đích không đúng đắn. Có người dùng những tư liệu mua sẵn để tự xây dựng hình ảnh “cao phú soái” hoặc “bạch phú mỹ” trên trang web hẹn hò. Sau khi chiếm được tình cảm và tiền bạc, họ "bốc hơi". Có người dùng hình tượng giả để cùng lúc qua lại với nhiều người khác giới, lừa lấy tình cảm, quà tặng, thậm chí cả hôn nhân. Đây không phải chuyện đùa trên mạng mà là những tranh chấp có thật.
Lại có người tự xây dựng hình ảnh “chuyên gia tài chính”, đăng đầy ảnh du thuyền, siêu xe và ảnh chụp cùng các “đại gia”, với mục đích lừa người thân, bạn bè góp vốn đầu tư, rồi cuối cùng ôm tiền bỏ trốn.
Nhìn một cách khách quan, ngành kinh doanh "sống ảo" đáp ứng khát khao được công nhận, được người khác ngưỡng mộ trong bản tính con người. Tuy nhiên, nó dễ bị lạm dụng, trở thành công cụ cho các vụ lừa đảo hoặc kịch bản lừa tình.
"Đối với người dùng bình thường, khi nhìn thấy những bài đăng quá mức 'hoàn hảo', có lẽ nên có một chút cảnh giác. Đó không phải cuộc sống, mà là hàng hóa. Cuộc sống thực sự của số đông khắc nghiệt hơn nhiều như tăng ca mệt mỏi, ngán ngẩm vì ăn đồ giao tận nơi quá nhiều hay những cuối tuần ngủ đến trưa trong bộ dạng luộm thuộm... Những điều đó không dễ chụp ảnh để đăng lên trang cá nhân, nhưng chúng mới là bằng chứng cho thấy bạn đang sống. Đừng để vòng bạn bè của bạn trở thành cuốn catalogue sản phẩm của người khác", 21jingji cảnh báo.
Tiềm ẩn nguy cơ vi phạm pháp luật
Trong khi đó, YCWB đề cập đến góc nhìn khác. Đó là xâm phạm về quyền hình ảnh. Một số người từng mua gói ảnh “sống ảo” nghi ngờ mặt hàng họ sử dụng có thể được bán trái phép. Một người cho biết do thời tiết trong chuyến du lịch không đẹp nên đã mua thêm ảnh để đăng trang cá nhân. Sau khi sử dụng, người này mới phát hiện ảnh vẫn còn nguyên watermark (dấu bản quyền) của tác giả trên nền tảng mạng xã hội khác.
Dựa trên phản ánh, phóng viên YCWB sử dụng tính năng tìm kiếm bằng hình ảnh để tra cứu các bức ảnh đã mua. Kết quả cho thấy trên nền tảng có rất nhiều ảnh giống hệt nhau, rất khó xác định đâu là người chụp thực sự. Một số tài khoản còn đăng nội dung kết bạn, tìm đối tượng kết hôn kèm theo những hình ảnh này.
Ông Nhạc Sâm Sơn - Phó Giám đốc một hãng luật ở Bắc Kinh, Trung Quốc, cho biết hành vi lấy ảnh của người khác để bán lại có thể xâm phạm nhiều quyền lợi khác nhau của chủ sở hữu. Ông phân tích: “Nếu ảnh được bán có chứa khuôn mặt của người khác, trước tiên là xâm phạm quyền chân dung. Theo quy định của Bộ luật Dân sự, không được công khai sử dụng hình ảnh của người có quyền chân dung nếu chưa được sự đồng ý của họ".
Ông lưu ý thêm tác phẩm nhiếp ảnh được bảo hộ bởi quyền tác giả. Nếu tự ý sao chép rồi phát tán hoặc bán thông qua internet sẽ xâm phạm các quyền tác giả liên quan. Nếu những bức ảnh hoặc thông tin được bán có chứa nội dung riêng tư, hành vi đó còn có thể xâm phạm quyền riêng tư của người khác. Trong trường hợp nghiêm trọng, người vi phạm có thể phải chịu các hình thức xử phạt hành chính hoặc hình sự.
Không khó để tìm kiếm những bức ảnh giống nhau trên mạng xã hội. Giáo sư Lưu Tuấn Hải - công tác tại Khoa Luật - Đại học Nhân dân Trung Quốc, chỉ ra nếu người bán biết rõ khách hàng sử dụng “bức ảnh đại gia” này để lừa dối hoặc gây hiểu lầm cho người khác mà vẫn cung cấp, tính chất vụ việc đã tồn tại yếu tố cố ý hoặc lỗi nghiêm trọng.
Theo chuyên gia, nếu sau này có bên thứ ba bị thiệt hại vì những hành vi đó, những người tham gia lên kế hoạch, thực hiện hoặc cung cấp dịch vụ xây dựng hình tượng khó có thể thoái thác trách nhiệm. Luật sư Nhạc Sâm Sơn cũng nhắc nhở khi kết bạn hoặc tham gia các hoạt động kinh doanh, mọi người cần cảnh giác trước những bức ảnh tương tự.
Chuyên gia khuyến nghị có thể tải ảnh của đối phương xuống rồi thực hiện tìm kiếm ngược để kiểm tra xem bức ảnh đó có đang được rao bán công khai trên mạng hoặc bị sử dụng hàng loạt hay không, từ đó đánh giá tính xác thực của hình ảnh. “Ngay cả khi đang trong một mối quan hệ tình cảm, nếu đối phương đề cập đến chuyện đầu tư, xoay vòng vốn hoặc yêu cầu chuyển tiền, cho vay hay chuyển khoản, vẫn phải hết sức thận trọng, không nên để tình cảm dẫn đến tổn thất tài sản", ông nói.
