Rừng Trung Sơn: Ốc đảo xanh giữa bê tông đô thị Đà Nẵng
Từ đường Nguyễn Tất Thành nối dài, chỉ cần rẽ vào vài chục mét, không gian đột ngột thay đổi. Tiếng ồn ào của xe tải từ khu công nghiệp Hòa Khánh dần nhỏ lại, nhường chỗ cho âm thanh rì rào của gió luồn qua tán những cây dẻ, chùm bù, sơn ta, sim, xước… Nhiều cây cổ thụ với thân to lớn, vài người ôm không xuể, rễ nổi lên trên nền cát trắng tạo nên một khung cảnh kỳ vĩ.
Lịch sử và giá trị văn hóa của rừng Trung Sơn
Rừng Trung Sơn vốn thuộc thôn Trung Sơn, xã Hòa Liên, huyện Hòa Vang (cũ), nay là phường Liên Chiểu, thành phố Đà Nẵng. Theo lời kể của người dân địa phương, khu rừng này đã được gìn giữ nguyên vẹn từ khi lập làng vào năm 1670 cho đến ngày nay. Với diện tích 13 ha, rừng nằm lọt thỏm giữa các khu đô thị và khu công nghiệp sầm uất, trở thành một ốc đảo xanh hiếm hoi.
Ông Nguyễn Bá Đức, một cao niên trong làng, chia sẻ: "Rừng không nằm giữa núi non mà nằm ngay giữa khu dân cư và các dự án đô thị. Xung quanh giờ toàn nhà cửa, đường sá, nhưng khu rừng vẫn còn nguyên. Đó là điều khiến chúng tôi rất tự hào."
Bên trong rừng là một cụm di tích phong phú, bao gồm:
- Đình Trung Sơn được xây dựng vào năm 1900.
- Miếu Âm linh và miếu Bà Ngũ Hành.
- Giếng cổ có niên đại hàng trăm năm.
- Nghĩa trủng nơi an táng gần 200 nghĩa sĩ thời chống ngoại xâm.
- Nhà bia tưởng niệm liệt sĩ và mộ phần của thân sinh, thân mẫu danh tướng Nguyễn Bá Phát.
Vai trò lịch sử và sinh thái quan trọng
Trong hai cuộc kháng chiến chống ngoại xâm, rừng Trung Sơn từng là nơi trú ẩn và hoạt động bí mật của lực lượng cách mạng. Các bậc cao niên kể lại rằng trong rừng từng có hàng chục hầm bí mật. Thôn Trung Sơn tự hào có 97 liệt sĩ, 24 Bà mẹ Việt Nam anh hùng và hai Anh hùng Lực lượng vũ trang.
Không chỉ mang giá trị lịch sử, rừng còn có ý nghĩa sinh thái sâu sắc. Người dân nhớ lại trận bão lớn năm 1915, khi nhiều làng lân cận thiệt hại nặng nề, riêng Trung Sơn ít bị ảnh hưởng nhờ rừng che chắn. Các giếng cổ trong rừng từng cung cấp nguồn nước ngọt quý giá cho nhiều thôn xung quanh trong mùa hạn hán.
Nỗ lực bảo vệ của cộng đồng địa phương
Ông Hà Thúc Vinh, Trưởng thôn Trung Sơn, cho biết cộng đồng nơi đây từ lâu đã có hương ước nghiêm ngặt để bảo vệ rừng. Hương ước cấm chặt cây, khai thác cát, và chôn cất trong khu vực này. Người dân chỉ được phép nhặt lá khô và hái thuốc nam. Ai vi phạm sẽ bị họp làng kiểm điểm, nhưng nhiều năm qua gần như không có trường hợp nào xảy ra.
Năm 2015, từng có đề xuất khai thác cát trắng dưới lòng rừng, nhưng người dân đã kiên quyết phản đối. Ông Vinh khẳng định: "Nếu lấy cát thì rừng không còn. Chúng tôi thống nhất giữ rừng bằng mọi giá."
Chờ đợi sự công nhận pháp lý để bảo tồn
Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đà Nẵng, rừng Trung Sơn là khu rừng có giá trị lịch sử, văn hóa đặc biệt, được người dân bảo vệ nguyên vẹn qua nhiều thế kỷ. Sở đã hoàn thiện hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích cấp thành phố và tham mưu UBND thành phố đưa khu vực này vào danh mục kiểm kê di tích theo Quyết định 2954 ban hành cuối năm 2023.
Tuy nhiên, việc xếp hạng chính thức vẫn chưa hoàn tất do liên quan đến công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng và thủ tục thu hồi, giao đất đối với các hộ dân trong khu vực dự án. Các bước này chưa được triển khai đầy đủ, khiến cơ quan chuyên môn chưa có cơ sở xác định hiện trạng sử dụng đất để khoanh vùng bảo vệ di tích theo quy định.
Ông Huỳnh Đình Quốc Thiện, Giám đốc Bảo tàng Đà Nẵng, nhấn mạnh: "Đây là khu rừng hiếm hoi còn giữ được tính nguyên vẹn giữa đô thị, hội tụ giá trị lịch sử, văn hóa và sinh thái. Nếu được xếp hạng, nơi đây không chỉ được bảo vệ tốt hơn mà còn có thể trở thành điểm giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ."
Hy vọng và thách thức trong tương lai
Hiện nay, làng Trung Sơn chỉ còn lại vài hộ dân, phần lớn đã di dời đến khu tái định cư lân cận. Người dân cho biết họ đồng thuận với quy hoạch của thành phố, nhưng mong muốn rừng được giữ nguyên trạng. Ông Vinh bày tỏ: "Chúng tôi không phản đối phát triển. Nhưng rừng này là hồn cốt của làng. Nếu không có danh hiệu di tích và hành lang pháp lý rõ ràng, sau này có dự án khác thì rất khó giữ."
Giữa bối cảnh quỹ đất đô thị ngày càng thu hẹp, câu chuyện về rừng Trung Sơn đặt ra yêu cầu cấp thiết về sự cân bằng giữa phát triển và bảo tồn. Đối với người dân nơi đây, việc công nhận di tích không chỉ là một thủ tục hành chính, mà còn là sự ghi nhận chính thức cho nỗ lực gìn giữ suốt gần bốn thế kỷ qua.
