Ngày 17/06/2026, câu chuyện về khu rừng thiêng giữa lòng thành phố Đà Nẵng một lần nữa được nhắc đến. Rừng Trung Sơn (phường Liên Chiểu) từng đứng trước nguy cơ biến mất do đô thị hóa, nhưng nhờ niềm tin mãnh liệt của người dân vào sự linh thiêng, khu rừng vẫn tồn tại đến ngày nay.
Lời thề hơn 3 thế kỷ
Bà Lê Thị Nhân (85 tuổi, làng Trung Sơn) chia sẻ: “Rừng này là rừng cấm, xưa vậy mà nay cũng vậy. Tui sống chừng này tuổi rồi, nghe ông bà nói riết thành quen, con cháu cũng cứ vậy mà làm theo, không ai dám trái. Có thiếu thốn mấy cũng không ai vô rừng chặt cây, đụng tới là sợ. Không phải sợ người phạt mà sợ rừng… phạt”. Những điều cấm ấy được truyền từ đời này sang đời khác, ai sinh ra ở làng cũng được dặn dò từ nhỏ.
Từ khi lập làng năm 1670, người Trung Sơn đã đặt ra ba điều cấm nghiêm ngặt: không chặt cây, không lấy cát trắng làm nhà, không chôn cất người chết trong rừng. Các bậc cao niên cho rằng những điều cấm này không chỉ để giữ rừng mà còn giữ sự linh thiêng của vùng đất. Cái tên Trung Sơn mang nghĩa “giữa rừng núi”, gợi không gian vừa che chở vừa uy nghi.
Khu rừng rộng gần 11 ha (chiếm gần 1/3 diện tích làng) ẩn chứa nhiều di tích lịch sử: gần 200 ngôi mộ nghĩa sĩ hy sinh dưới thời vua Lê Anh Tông; đình làng Trung Sơn; giếng Chăm cổ; mộ thân sinh cửu phẩm văn giai Nguyễn Bá Hoành; mộ thân mẫu danh tướng Nguyễn Bá Phát - nguyên Tư lệnh Hải quân Nhân dân Việt Nam; cùng bia tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ. Ven rừng là hệ thống miếu tự gồm miếu Âm linh (1879), miếu Tự (1918), miếu Thần nông (1926), miếu Bà (1900). Những công trình tín ngưỡng này gắn chặt với đời sống tinh thần của cư dân Trung Sơn.
Hiện nay, rừng Trung Sơn có hàng trăm cây cổ thụ với đường kính 2-3 người ôm. Ông Hà Di (75 tuổi) kể: sau giải phóng, đời sống thiếu thốn, chất đốt khan hiếm nhưng không ai dám mang rựa vào rừng chặt cây. “Có đi thì chỉ hốt lá về làm phân thôi. Rừng ni, dân giữ như giữ của báu vậy”, ông nói. Ông cũng kể lại chuyện từng có người lén vào rừng chặt cây, sáng đi chiều về thì tự nhiên đau ốm, nằm liền mấy ngày, sau phải mang lễ vào đình khấn xin mới khỏi. Từ đó, không ai còn dám thử nữa.
Đi tìm “danh phận”
Trong ký ức của người dân, nhiều khu rừng quanh vùng như Xuân Thiều, Thanh Vinh, Vân Dương đã biến mất trong chiến tranh và đô thị hóa. Chỉ riêng Trung Sơn còn giữ được nhờ niềm tin vào khu “rừng thiêng”. Với họ, giữ rừng cũng là giữ đồi cát, đất đai và hồn cốt của tiền nhân.
Năm 2016, khu di tích đồi Trung Sơn được phê duyệt quy hoạch chi tiết hơn 11 ha, với phương án san gạt đồi. Người dân làng Trung Sơn quyết liệt kiến nghị, dự án sau đó dừng lại. Năm 2018, huyện Hòa Vang (cũ) đề xuất xếp hạng cụm di tích Trung Sơn là di tích cấp thành phố. Đến năm 2019, thành phố Đà Nẵng thống nhất điều chỉnh quy hoạch theo hướng giữ nguyên hiện trạng, không san gạt.
Về mặt pháp lý, khu rừng hội đủ yếu tố để trở thành di tích: lịch sử lâu đời, hệ thống di tích dày đặc, vai trò trong hai cuộc kháng chiến. Làng Trung Sơn có 24 Mẹ Việt Nam Anh hùng, 69 liệt sĩ và 2 Anh hùng Lực lượng vũ trang. Tuy nhiên, hành trình tìm “danh phận” cho rừng Trung Sơn không suôn sẻ.
Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Đà Nẵng cho biết đã hoàn thiện hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích cấp thành phố, tham mưu UBND thành phố đưa khu vực này vào danh mục kiểm kê di tích cuối năm 2023. Tuy nhiên, khu vực rừng Trung Sơn vẫn trong giai đoạn điều chỉnh quy hoạch. UBND huyện Hòa Vang (cũ) đã phê duyệt điều chỉnh quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 vào năm 2021. Công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng và thu hồi, giao đất cho các hộ dân trong khu vực dự án vẫn chưa hoàn tất.
Do đó, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho rằng chưa đủ cơ sở xác định hiện trạng sử dụng đất để hoàn thiện phương án khoanh vùng bảo vệ di tích, đồng thời đề nghị UBND phường Liên Chiểu sớm hoàn tất các thủ tục liên quan. Rừng Trung Sơn dù đã được nhìn nhận về giá trị nhưng vẫn cần tháo gỡ thủ tục để được công nhận chính thức. (còn tiếp)
