NSND Lệ Ngọc: Tết Hà Nội xưa trong ký ức sâu bền và sân khấu đầy cảm xúc
Trong ký ức của NSND Lệ Ngọc, Tết Hà Nội xưa hiện lên không rực rỡ hay phô trương, nhưng lại rất sâu sắc và bền vững. Đó là mùi hương nhang trầm lan nhẹ trong gian nhà cũ, là nồi nước lá mùi già đun lên vào chiều 30 Tết, là cái lạnh se se khiến mọi người tự nhiên muốn ngồi sát lại gần nhau hơn. Tết ngày ấy không có nhiều lựa chọn, vật chất không dư dả, nhưng mỗi khoảnh khắc đều được nâng niu và trân trọng một cách đặc biệt.
Ký ức Tết phố cổ Hà Nội
Sinh ra và lớn lên giữa lòng phố cổ Hà Nội, NSND Lệ Ngọc chia sẻ những ký ức Tết xưa vẫn theo bà đến tận hôm nay. Bà lớn lên ở phố Hàng Gà, nên Tết với bà là nếp sống thấm vào từng sinh hoạt hàng ngày. Nhà bà năm nào cũng cắm hoa lay ơn và thược dược đỏ, phải là những bông cánh dày, nở vừa độ, cắm trong lọ sứ miệng loe hoặc lọ thủy tinh miệng tròn để hoa đứng tự nhiên, không chen chúc. Đào thì được chọn từ rất sớm, cành không cần to nhưng phải già nụ, dáng thanh, khi vào nhà mới nở dần, như một cách giữ mùa xuân ở lại lâu hơn.
Mâm cỗ Tết Hà Nội xưa rất cầu kỳ và tỉ mỉ. Canh măng phải ngâm, luộc nhiều nước cho hết chát rồi ninh xương thật lâu mới ngọt; giò lụa gói tay, cắt khoanh vuông vắn để "ăn Tết cho ra Tết"; bánh chưng gói chặt tay, luộc xuyên đêm để bánh dền, xanh và thơm. Tết là lúc cả nhà cùng làm, không ai vội vàng. Chính sự chậm rãi và chỉn chu ấy tạo nên cảm giác ấm áp rất riêng - thứ mà càng về sau, bà càng thấy quý giá và hiếm có.
Sự khác biệt giữa Tết xưa và nay
NSND Lệ Ngọc nhận định rằng Tết hôm nay tiện lợi hơn, đủ đầy hơn, nhưng cũng trôi qua nhanh hơn rất nhiều. Nhiều nghi thức bị giản lược, cảm xúc trôi qua rất vội vàng. Là người Hà Nội gốc, lại sống nhiều bằng ký ức và cảm xúc nghề nghiệp, bà đôi khi cảm thấy một chút hẫng hụt. Sự đầy đặn về tinh thần của Tết xưa - cái Tết Hà Nội giàu lễ nghi, tình cảm và thẩm mỹ - khiến bà vẫn luôn mong đợi và muốn giữ cho riêng mình, như một cách bảo tồn cốt cách Hà Nội đã nuôi dưỡng bà từ thuở nhỏ.
Tết trên sân khấu: Xưa và nay
Với gần 60 năm gắn bó với sân khấu, NSND Lệ Ngọc nhận thấy Tết xưa trên sân khấu rất khác so với bây giờ. Ngày xưa, được đứng trên sân khấu dịp Tết là một niềm vinh dự thiêng liêng. Nghệ sĩ bước ra sàn diễn với cảm giác mình đang mang mùa xuân và niềm vui đến từng hàng ghế khán giả. Sân khấu khi ấy còn thiếu thốn đủ bề - ánh sáng đơn sơ, trang phục phải chắp vá, tập luyện trong điều kiện rất hạn chế, nhưng cảm xúc thì trọn vẹn và lắng sâu. Khán giả đến rạp đông, chăm chú xem từng lớp diễn, từng lời thoại.
Bây giờ, điều kiện biểu diễn hiện đại hơn, kỹ thuật tốt hơn. Tuy nhiên, vì thế, đôi khi lại thiếu đi sự chờ đợi, sự hồi hộp và chiều sâu cảm xúc. Sân khấu không còn là nơi duy nhất để người ta tìm đến niềm vui ngày Tết, nên người nghệ sĩ phải nỗ lực gấp nhiều lần để giữ được sự lắng đọng ấy trong lòng khán giả.
Kỷ niệm khó quên và người đồng hành đặc biệt
NSND Lệ Ngọc chia sẻ kỷ niệm khó tìm lại nhất là những cái Tết phải xa nhà để đi diễn. Với nghệ sĩ ngày xưa, Tết không chỉ là sum vầy mà còn là trách nhiệm với sân khấu. Có những đêm giao thừa đứng sau cánh gà, nghe tiếng pháo vọng xa, lòng vừa ấm vì được sống trọn với nghề, vừa chùng xuống vì thiếu vắng bữa cơm gia đình. Khi màn nhung khép lại, tiếng vỗ tay của khán giả vang rất lâu, đủ đầy niềm hạnh phúc, nhưng sau đó lại là một khoảng lặng rất riêng - chỉ người nghệ sĩ mới hiểu.
Bà cũng nhắc đến người đồng nghiệp và là chồng của mình - NSƯT Nguyễn Văn Hải. Với bà, anh Hải là một người đồng nghiệp đặc biệt, hiểu nghề, hiểu sân khấu và cả những khoảng lặng phía sau ánh đèn mà không cần phải nói ra. Có những cái Tết, họ cùng đứng trên sân khấu, chia sẻ một nhịp thở nghề nghiệp, chỉ một ánh nhìn cũng đủ biết nhau đang nghĩ gì. Nhưng cũng có những cái Tết, khi sân khấu của bà rực rỡ và trọn vẹn nhất, thì phía sau lại là sự lặng lẽ rất đời của anh. Anh giúp bà lo toan hết kinh tế gia đình, để bà có thể yên tâm sống hết mình với nghề. Với người nghệ sĩ, được nâng đỡ bằng sự thấu hiểu âm thầm như thế chính là một mùa xuân bền bỉ - không ồn ào, nhưng ở lại rất lâu trong đời.
Giữ gìn truyền thống Tết xưa
Dù bận rộn với lịch diễn dày đặc, NSND Lệ Ngọc vẫn giữ thói quen "làm" Tết theo kiểu xưa. Với bà, Tết là lúc giữ ấm cho chính mình và cho sân khấu. Bà vẫn làm một buổi tất niên, mời anh em nghệ sĩ về "vườn nhà" gói bánh chưng, nhóm bếp và cùng thức bên nồi bánh sôi. Trong khói bếp và mùi lá dong, họ kể chuyện nghề, nhắc lớp trẻ về những năm tháng sân khấu thiếu thốn nhưng nghĩa tình đầy đặn. Bà tin rằng sân khấu còn sống khi nghệ sĩ còn biết ngồi lại bên nhau. Bữa cỗ Tết được chuẩn bị chậm rãi, chỉn chu như một cách truyền lửa. Quanh mâm cơm là nhiều thế hệ, để hiểu rằng sân khấu không chỉ nối dài trên sàn diễn, mà còn được gìn giữ bằng ký ức và tấm lòng.
