Những cánh cửa mở ra hương đời: Ký ức về một thời nghèo khó nhưng ấm áp tình người
Trong ký ức của nhiều người, những năm tháng chiến tranh và thời bao cấp để lại dấu ấn sâu đậm về cuộc sống nghèo khó nhưng chan chứa tình người. Câu chuyện về cô giáo Thuần và câu nói 'Mở cửa để hương bay vô' đã trở thành biểu tượng cho một quan niệm sống đẹp, lan tỏa qua từng mảnh đời nhỏ bé ở làng quê miền Trung.
Nhà trẻ hợp tác xã và câu nói 'không tương thích'
Nhà trẻ của hợp tác xã được xây dựng từ thời chiến tranh phá hoại miền Bắc, với kiến trúc nửa chìm nửa nổi, thường gọi là nhà hầm. Phần dưới được đào xuống đất và để nguyên, phần trên được trát phên đất từ hỗn hợp bùn và rơm vắt qua khung tre. Cô nuôi dạy trẻ được chọn từ những nông dân trong xã, thay đổi theo thời điểm, lúc là người già, lúc là người trẻ. Lớp học đủ mọi lứa tuổi, từ những đứa trẻ còn nằm ngửa đến những bé đã bi bô tập nói.
Khi cô Thuần nhận nhiệm vụ, cô đã gỡ một lỗ trên phên đất, vốn do cô giáo trước đó tạo ra vì cơn thèm ăn đất khi mang thai, để biến nó thành một cửa sổ nhỏ. Để chắn gió, cô cắt lá chuối khô kẹp lại làm cửa, khi gió thì sập xuống, khi trời đẹp thì chống lên. Cô Thuần, một nông dân học hết lớp 6 hệ 10 năm, mỗi lần mở cửa lại nói câu: 'Mở cửa để hương bay vô'. Câu nói tưởng chừng không phù hợp với hoàn cảnh ấy lại in sâu vào tâm trí lũ trẻ, khiến chúng nhắc đi nhắc lại dù hương thơm lúc đó chỉ là mùi đồng đất, rơm rạ.
Cô giáo Thuần thường đi quanh xóm gọi những đứa trẻ tiểu học đến giúp cô làm đồ chơi từ lá dừa, như chong chóng, thuyền, hay hình con châu chấu. Cô hái hoa dại buộc treo lên nôi để trẻ nằm ngửa ngắm nhìn, dùng lon sữa bỏ sỏi để tạo tiếng kêu vui tai. Những dịp gần Tết, cô cùng lũ trẻ dùng giấy ngũ sắc dư thừa làm hoa xâu thành dây treo quanh nhà. Lũ trẻ say mê ngắm nhìn, cảm thấy vui sướng khôn tả.
Làng quê nghèo và bài học về sự sẻ chia
Làng quê miền Trung, đặc biệt là vùng Lệ Thủy, nổi tiếng là rốn lũ với câu nói 'cóc đái đã lụt'. Đồng đất mênh mông, mùa thu hoạch lúa đầy sân hợp tác xã, nhưng cuộc sống vô cùng khó khăn. Người dân làm việc tính điểm, mỗi công 10 điểm, năm được mùa thu về 3,5 kg lúa, năm mất mùa đôi khi chưa đầy một ký. Bữa ăn chủ yếu là sắn độn cơm.
Mùa mưa lũ, gốc chuối sứ trở thành thức ăn chính, được chế biến cẩn thận qua các bước ngâm nước muối và luộc để giảm vị chát. Vào mùa nông nhàn, mẹ của tác giả buôn thúng bán mẹt, kiếm chút lãi nhỏ để mua cá biển về cho con. Thỉnh thoảng, sau khi kho cá, mẹ gắp một con, đổ thêm nước kho và bảo anh em mang biếu hàng xóm, đặc biệt là nhà dì - một gia đình nghèo hơn cả.
Một lần, mẹ bảo tác giả sang nhà dì xin miếng củ chuối, dù nhà mình vẫn còn. Mãi sau, mẹ mới giải thích rằng việc này giúp dì cảm thấy mình cũng có thể cho đi, không chỉ nhận về. Bài học sâu sắc về sự sẻ chia và tế nhị trong ứng xử đã khiến tác giả sững người, nhận ra mẹ cũng đang 'mở cửa để hương bay vô'.
Cái lưng của mẹ và hương thơm của sự lo toan
Dù nghèo khó, Tết đến, mọi nhà ở quê đều cố gắng làm hai món: bánh xoài (còn gọi là bánh thuẫn) và mứt gừng. Làng không trồng được gừng nên phải đi mua, đường cũng rất hiếm, chỉ dùng khi đau ốm. Cả nhà cùng tham gia: cạo vỏ gừng, thái lát, ngâm nước; đập trứng trộn bột và dùng đũa đánh đều thay vì máy móc như ngày nay.
Công đoạn cuối cùng ngào mứt và đổ bánh xoài luôn do mẹ đảm nhận. Hình ảnh cái lưng của mẹ quay mặt vào bếp, làm việc không ngừng nghỉ trong những ngày giáp Tết, đã ám ảnh tác giả từ nhỏ đến khi trưởng thành. Cái lưng ấy tượng trưng cho sự nhẫn nại, kiên cường, và toát ra mùi hương thuần khiết của sự lo toan, chăm sóc gia đình.
Đối với tác giả, phụ nữ đẹp nhất chính là cái lưng - biểu tượng của sự hy sinh thầm lặng, chỉ có thể nhìn thấy khi họ quay đi. Cái lưng chính là cánh cửa mà từ đó, hương thơm của tình yêu và trách nhiệm bay ra, làm ấm lòng những người thân yêu.
