Bên dòng sông Lam hiền hòa, dấu tích Nhạn Tháp hơn 1.000 năm tuổi vẫn sừng sững như một chứng nhân lịch sử. Đây không chỉ là công trình Phật giáo cổ độc đáo mà còn là nơi phát lộ hộp đựng xá lị bằng vàng quý hiếm, đã được công nhận là bảo vật quốc gia.
Vị trí và lịch sử Nhạn Tháp
Nhạn Tháp tọa lạc bên tả ngạn sông Lam, thuộc xã Kim Liên, tỉnh Nghệ An, nằm trong khuôn viên đền Hồng Long. Đền thờ Uy Minh Vương Lý Nhật Quang, vị danh thần triều Lý có công khai cơ lập ấp, góp phần hình thành những làng mạc trù phú dọc hai bờ sông. Ngay bên phải chính điện của ngôi đền là dấu tích Nhạn Tháp, được cho là xây dựng vào khoảng giữa thế kỷ VII.
Theo truyền thuyết, Nhạn Tháp từng cao 13 tầng, được xem là một trong những tháp Phật giáo cổ nhất Việt Nam. Trải qua hàng nghìn năm biến động, công trình hiện chỉ còn phần chân đế.
Phát hiện khảo cổ quan trọng
Năm 1985, Viện Khảo cổ học phối hợp với ngành Văn hóa - Thông tin Nghệ An tiến hành khai quật di tích. Kết quả cho thấy mặt bằng chân tháp có kích thước 9,6 m theo trục Nam - Bắc và 9 m theo trục Đông - Tây. Phần chân tháp cao 2,3 m, gồm đế cao 0,7 m và bệ cao 1,6 m.
Điều đặc biệt nhất trong đợt khai quật là phát hiện một chiếc hộp bằng vàng chứa xá lị Phật. Bên trong hộp có lớp than tro, trên bề mặt xuất hiện hai mảnh hình bán nguyệt màu trắng đục, mỏng như vỏ trứng gà, được xác định là xá lị. Phát hiện này là minh chứng cho thấy Phật giáo đã hiện diện ở vùng đất này từ rất sớm.
Đặc điểm bảo vật quốc gia
Hộp đựng xá lị có kích thước dài 8 cm, rộng 5 cm và cao 5,5 cm. Nắp hộp được tạo hình như mái nhà với các cạnh hơi lõm xuống, trên đỉnh trang trí hoa văn hoa cúc sáu cánh. Thân hộp được điểm xuyết bằng dải hoa văn hoa sen cách điệu tinh xảo. Ngày 25/12/2017, hiện vật được Thủ tướng Chính phủ công nhận là bảo vật quốc gia. Theo Hội Kỷ lục gia Việt Nam, đây là hộp đựng xá lị Phật bằng vàng duy nhất từng được phát hiện tại Việt Nam cho đến nay.
Kiến trúc độc đáo
Ông Hoàng Văn Kiểm, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Lịch sử và Văn hóa địa phương Nghệ An cho biết dấu tích còn lại cho thấy đây là một công trình có kỹ thuật kiến trúc đặc biệt. Bốn cạnh tháp được xây theo lối giật cấp, các mạch gạch không trùng khít. Những viên gạch có kích thước, kiểu dáng và hoa văn đa dạng, với hơn 10 loại khác nhau.
“Có loại gạch đất nung, có loại đã nung thành sành. Dù trải qua hơn một thiên niên kỷ dưới mưa nắng, phần lớn gạch vẫn giữ được độ bền chắc và màu sắc khá nguyên vẹn”, ông Kiểm cho hay.
Đáng chú ý, các viên gạch được xếp khít lên nhau bằng những mặt nhám đặc biệt mà không sử dụng vôi vữa hay bất kỳ chất kết dính nào. Xen lẫn giữa những viên gạch trơn là các viên gạch trang trí hoa văn hình lá, cùng nhiều hiện vật mang hình tượng Đức Phật tọa trên tòa sen được phát hiện trong quá trình khai quật.
Định hướng bảo tồn và phát triển du lịch
Bà Phạm Thị Dịu - Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Kim Liên - cho biết Nhạn Tháp đã được đưa vào các tuyến du lịch văn hóa tâm linh của xã Kim Liên, góp phần giới thiệu đến du khách giá trị lịch sử, kiến trúc và tôn giáo của công trình. Đây cũng là một điểm đến đặc biệt trong hành trình về thăm quê hương Chủ tịch Hồ Chí Minh.
“Do nguồn lực còn hạn chế nên công tác bảo tồn mới dừng ở việc chỉnh trang cảnh quan. Trong thời gian tới, địa phương dự kiến lắp đặt mái che nhằm bảo vệ tốt hơn những dấu tích còn lại của ngọn tháp cổ nghìn năm tuổi - nơi lưu giữ dấu ấn độc đáo của Phật giáo và phát hiện bảo vật quốc gia quý hiếm”, bà Dịu cho hay.
