Không chỉ là tuyệt tác kiến trúc lai Á - Âu, nhà thờ Cha Tam (nhà thờ Phanxicô Xaviê) còn là nơi gắn liền với biến cố lịch sử của Tổng thống VNCH Ngô Đình Diệm. Sáng 2.11.1963, sau một đêm lẩn trốn ở Chợ Lớn, Tổng thống Ngô Đình Diệm và em trai Ngô Đình Nhu đi đến nhà thờ Cha Tam cầu nguyện. Hồ sơ ngoại giao Mỹ cho biết sau đó hai anh em bị tìm thấy và đưa lên xe quân sự. Có nhiều dị bản về phút cuối của họ như 'họ đang quỳ cầu nguyện thì lính xông vào bắt', 'họ bị giết ngay tại nhà thờ', 'bị giết sau khi rơi vào tay quân đảo chính'… Tuy nhiên, điều chắc chắn nhất: nhà thờ Cha Tam là chặng cuối trước khi họ rơi vào tay quân đảo chính.
Nằm ngay khu người Hoa ở Chợ Lớn trên khu đất khoảng 3 ha, nhà thờ Cha Tam (25 Học Lạc) từng là trung tâm Công giáo của người Hoa ở miền Nam.
Kiến trúc độc đáo Á - Âu
Cổng chính theo kiểu tam quan với hệ mái đặc trưng kiến trúc Trung Quốc. Trên mái là cây thánh giá kèm theo biểu tượng 'cá chép chầu thánh giá'. Thánh đường mang đậm kiến trúc Gothic với mái vòm nhọn và cửa sổ lớn, giao thoa kiến trúc Á Đông với các cột được sơn màu đỏ viết chữ Hán rất độc đáo.
Ngày trước, linh mục Phanxicô Xaviê Pierre d'Assou (thường gọi là Cha Tam, người gốc Hoa sinh tại Macau) đã mua mảnh đất bỏ hoang và xây nhà thờ từ tiền quyên góp cộng đồng người Hoa Chợ Lớn. Ngôi thánh đường khánh thành năm 1902 theo bản vẽ của thầy Gioan Baotixita Huỳnh Tịnh Hướng, riêng mặt tiền và lầu chuông do Cha Pianet thực hiện. Nhà thờ Cha Tam 'nói tiếng Hoa' rất rõ ở cổng, biển chữ, hoành phi, liễn đối và tập quán thắp nhang. Cổng tam quan, mái có đầu đao, lợp ngói âm dương màu xanh đồng đặc trưng của các hội quán người Hoa. Trên đỉnh mái, thay vì trang trí 'lưỡng long chầu nguyệt' như thường thấy thì ở đây là 'cá chép chầu thánh giá'. Nội thất cung thánh có bốn cây cột lớn sơn son đỏ rực - màu biểu trưng cho may mắn của người Hoa. Hai bên tượng Chúa Giêsu đóng đinh là các bức hoành phi, liễn đối sơn son thếp vàng khắc chữ Hán, đi kèm với lư hương lớn để giáo dân thắp nhang theo tập quán truyền thống. Nhà thờ còn có tấm phù điêu tôn vinh các vị Thánh tử đạo người Việt và người Hoa.
Dù vậy, về mặt kiến trúc, công trình vẫn giữ 'ngữ pháp' thánh đường Công giáo phương Tây ở tháp chuông vươn cao, mặt đứng đối xứng, hệ vòm nhọn, các ô cửa kính màu, trục nghi lễ và tổ chức không gian phụng vụ.
Đại trùng tu và đời sống hiện tại
Cuối năm 2024, ngôi thánh đường 126 tuổi này vừa hoàn thành đại trùng tu. Đến nay, đây vẫn là trung tâm mục vụ sôi động của người Hoa Chợ Lớn.
