Cồng chiêng Tây Nguyên: Thang âm truyền thống đứng trước nguy cơ biến mất
Theo chia sẻ của nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền, chuyên gia hàng đầu về âm nhạc dân gian, đặc biệt là cồng chiêng Tây Nguyên, tình trạng chỉnh chiêng theo thang âm cải tiến đang trở nên phổ biến, trong khi rất ít người còn chỉnh đúng theo thang âm cổ truyền của ông bà. Điều này gây ra nhiều băn khoăn và day dứt cho những người tâm huyết với việc bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể này.
Sự thu hẹp không gian và mai một nghi lễ
Cùng với sự thu hẹp đáng kể không gian trình diễn cồng chiêng do tác động của đời sống hiện đại, nhiều nghi lễ gắn với nếp sinh hoạt truyền thống của các tộc người cũng đang dần mai một. Hệ quả là số lượng nghệ nhân chỉnh chiêng còn lưu giữ được thang âm truyền thống hiện nay còn rất ít, làm gia tăng nguy cơ mất đi những giá trị văn hóa độc đáo.
Xu hướng chuyển đổi sang thang âm cải tiến
Đáng lo ngại hơn, ngay cả các cộng đồng bản địa cũng có xu hướng hào hứng với việc chỉnh dàn cồng chiêng theo hệ thang âm cải tiến. Lý do là phương pháp này cho phép linh hoạt biểu diễn cả những bản nhạc mới, phù hợp với thị hiếu đương đại. Theo thời gian, hệ thang âm truyền thống và trình thức diễn tấu cổ của các tộc người như Bahnar, Gia Rai tại nhiều buôn làng đã bị xóa trắng, như khẳng định của nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền sau những nỗ lực khảo sát và nghiên cứu ở nhiều địa phương trong khu vực.
Hồi chuông cảnh báo từ hai thập kỷ trước
Khoảng 20 năm trước, sau khi Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO vinh danh là Kiệt tác truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại, một cuộc liên hoan Nghệ nhân chỉnh chiêng đã được tổ chức. Sự kiện này hội tụ hơn 100 nghệ nhân từ 5 tỉnh cũ khu vực Tây Nguyên, thuộc nhiều tộc người và lứa tuổi, nhằm tổng kiểm kê lực lượng. Tại thời điểm đó, một số sai lệch trong phương pháp chỉnh chiêng theo hệ thang âm truyền thống đã được nhận diện và cảnh báo, nhưng chỉ dừng lại ở mức độ ghi nhận nhỏ, chưa đủ để ngăn chặn xu hướng hiện nay.
Thực trạng đáng báo động từ mạng xã hội
Trong một cuộc trò chuyện vào đầu tháng 4/2025, trước khi lên đường vào Gia Lai để mở lớp đào tạo nghệ nhân chỉnh chiêng, nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền chia sẻ một phát hiện đáng ngạc nhiên. Khi lang thang trên mạng để tìm kiếm tư liệu về phương pháp chỉnh chiêng, anh thấy trên tài khoản mạng xã hội của một nghệ nhân chỉnh chiêng Tây Nguyên có tiếng, người này đang chia sẻ hình ảnh về phương pháp chỉnh chiêng theo thang âm cải tiến. Việc chính các nghệ nhân chỉnh chiêng cũng thực hành theo phương pháp này khiến cho công cuộc giữ gìn và diễn tấu cồng chiêng theo hệ thang âm truyền thống trở nên hết sức gian nan.
Nỗ lực bảo tồn và phục hồi giá trị cổ truyền
Từ năm 2022 đến 2025, nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền đã tự mày mò, tìm hiểu và xây dựng phương pháp hướng dẫn các nghệ nhân chỉnh chiêng theo hệ thang âm truyền thống. Phương pháp này đã được chia sẻ tới các nghệ nhân tham gia các lớp học do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch hai tỉnh Kon Tum và Gia Lai tổ chức. Tâm huyết của nhà nghiên cứu cùng với sự chia sẻ nhận thức từ đội ngũ cán bộ văn hóa địa phương đã mang lại nhiều tác động tích cực, góp phần vào hành trình bảo tồn và phục hồi các giá trị cổ truyền đặc sắc của cồng chiêng Tây Nguyên.
Với những người yêu mến âm nhạc dân gian, nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền luôn được biết đến với sự tâm huyết, am hiểu sâu sắc nhiều giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc. Anh không ngừng nỗ lực tìm kiếm những phương thức hiệu quả để khôi phục, bảo tồn và lan tỏa các giá trị đó tới cộng đồng, đặc biệt trong bối cảnh thang âm truyền thống đang đối mặt với nhiều thách thức.
