Người phụ nữ Thái 'giữ lửa' nghề dệt thổ cẩm, tạo sinh kế từ văn hóa truyền thống
Những ngày cuối năm, bản Bèn thuộc thôn Liên Sơn, xã Xuân Lẹ chìm trong làn sương mỏng đặc trưng của vùng cao. Trong căn nhà gỗ ấm áp mùi khói bếp, tiếng khung cửi vang lên đều đặn, nhịp nhàng như hơi thở của núi rừng. Người dệt vải, người thêu hoa văn tinh xảo, người nhuộm sợi với màu sắc tự nhiên – mỗi đôi tay cần mẫn góp phần tạo nên những tấm thổ cẩm dần hiện hình, mang theo câu chuyện ngàn đời của dân tộc Thái.
Tổ dệt thổ cẩm Táy Dó – 'đứa con tinh thần' của người phụ nữ Thái
Không gian lao động sôi nổi ấy chính là Tổ dệt thổ cẩm Táy Dó – 'đứa con tinh thần' của chị Vi Thị Luyến (40 tuổi), người phụ nữ được bà con trong bản trìu mến gọi là 'người giữ lửa' cho nghề truyền thống. Sinh ra trong gia đình người Thái, từ thuở nhỏ chị Luyến đã quen thuộc với mùi sợi bông, tiếng thoi đưa rộn ràng. Những buổi ngồi bên mẹ, bên bà học từng mũi thêu, đường dệt đã thấm sâu vào ký ức tuổi thơ.
Với phụ nữ Thái, váy áo thổ cẩm không chỉ là trang phục thông thường, mà là một phần đời sống văn hóa – tâm linh không thể thiếu. Cô gái Thái khi về nhà chồng luôn có của hồi môn là váy, khăn, chăn, gối thổ cẩm do chính tay mẹ chuẩn bị – lời chúc phúc lặng thầm theo con suốt cuộc đời. Khi tiễn biệt người đã khuất, váy áo thổ cẩm lại hiện diện trong nghi lễ, với gam màu trầm, thể hiện nỗi tiếc thương và lòng thành kính sâu sắc.
Hành trình khôi phục nghề xưa đầy trăn trở
Rồi cuộc sống hiện đại dần len lỏi vào bản làng. Váy may công nghiệp tiện lợi dần thay thế váy dệt tay tỉ mỉ, lớp trẻ không còn biết thêu, biết dệt như thế hệ trước. 'Có lúc tôi sợ một ngày nào đó, những hoa văn này chỉ còn trong ký ức của người già', chị Luyến chia sẻ với nỗi lo canh cánh. Tốt nghiệp ngành Nông – Lâm tại Đại học Hồng Đức, năm 2007 chị được bầu làm Phó Chủ tịch Hội Nông dân xã.
Đến năm 2016, khi giữ cương vị Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ xã, những trăn trở về văn hóa dân tộc trong chị mới có cơ hội thành hình cụ thể. Năm 2022, từ những buổi trò chuyện ấm áp quanh bếp lửa, chị vận động 19 phụ nữ trong bản cùng khôi phục nghề dệt. Tháng 4/2023, Tổ dệt thổ cẩm Táy Dó chính thức ra đời với 26 thành viên và gần 30 khung cửi – một dấu mốc quan trọng đánh thức nghề xưa và mở ra hướng sinh kế mới cho phụ nữ Thái.
Tạo sinh kế bền vững từ văn hóa truyền thống
Hiện tổ đã phát triển lên khoảng 50 thành viên, phân công công việc hợp lý: người dệt chân váy, người nhuộm sợi, người hoàn thiện sản phẩm. Người nhiều kinh nghiệm đảm nhận khâu khó; lớp trẻ làm việc đơn giản hơn, vừa học nghề, vừa giữ nghề cho tương lai. Bà Ngân Thị Quân, hơn 50 năm gắn bó với khung cửi, chậm rãi đưa thoi và tâm sự: 'Tôi không làm nhanh bằng người trẻ, nhưng từng đường dệt phải chắc, phải sắc. Mỗi tháng có thêm vài triệu đồng, vừa có thu nhập, vừa thấy mình còn có ích'.
Từ những tấm váy truyền thống, thổ cẩm Táy Dó dần được 'làm mới' sáng tạo thành túi xách, đệm ghế, chăn, gối… Sản phẩm không chỉ phục vụ trong nước mà còn xuất sang Lào, Thái Lan, thậm chí đến Pháp – nơi có cộng đồng người Thái sinh sống. Theo chị Luyến, thu nhập bình quân của mỗi thành viên đạt 4–6 triệu đồng một tháng. Không phải con số cao, nhưng đủ để chị em gắn bó với nghề và với văn hóa của chính mình.
Những thành tựu đáng tự hào và định hướng tương lai
'Những ngày đầu, chúng tôi lo không có khách. Nhưng giờ đơn hàng đến liên tục, làm không kịp. Một chiếc váy thêu phải mất cả tháng mới hoàn thành, nhất là dịp cuối năm', chị Luyến vui mừng cho biết. Năm 2025, doanh thu của tổ dệt ước đạt khoảng 400 triệu đồng – con số khiêm tốn nhưng mang ý nghĩa lớn với một bản làng vùng cao. Không dừng ở khôi phục, chị Luyến còn tìm cách đưa thổ cẩm bước ra đời sống hiện đại.
Gối thảo mộc Táy Dó – kết hợp thảo dược bản địa, tinh dầu tự nhiên và hoa văn truyền thống – đang hoàn thiện hồ sơ OCOP 3 sao cấp tỉnh. Năm 2024, mô hình của chị giành Giải Xuất sắc cuộc thi 'Phụ nữ khởi nghiệp' do Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh Thanh Hóa tổ chức – sự ghi nhận xứng đáng cho hành trình bền bỉ, lặng lẽ nhưng không ít gian nan. 'Khó nhất là thuyết phục chị em tin rằng nghề xưa vẫn có thể nuôi sống hiện tại', chị Luyến nhớ lại.
Gìn giữ văn hóa phi vật thể song song với phát triển kinh tế
Tổ dệt cũng mạnh dạn đưa sản phẩm lên các sàn thương mại điện tử – bước đi mới mẻ với phụ nữ vùng cao – để thổ cẩm Táy Dó đến với nhiều vùng miền, nơi có cộng đồng người Thái sinh sống. Song song với nghề dệt, chị Luyến còn miệt mài gìn giữ các giá trị văn hóa phi vật thể. Chị vận động chị em sử dụng tiếng Thái trong sinh hoạt, nuôi dạy con trẻ, coi ngôn ngữ là mạch nối giữa các thế hệ.
Trong những buổi sinh hoạt cộng đồng, chị khơi gợi làn điệu hát khặp, hát nhuôn, những điệu múa Thái quen thuộc. Từ ký ức theo mẹ, theo bà đi xem hát ngày nhỏ, chị ghi chép, học lại từng lời ca cổ rồi truyền cho người khác. 'Chúng tôi đang làm hồ sơ thành lập Câu lạc bộ hát nhuôn Thái Trắng', chị nói, ánh mắt ánh lên hy vọng dành cho lớp trẻ.
Theo ông Đỗ Đình Minh, Chủ tịch UBND xã Xuân Chinh, mô hình dệt thổ cẩm của chị Luyến không chỉ tạo việc làm ổn định mà còn lan tỏa tình yêu văn hóa Thái trong cộng đồng. 'Địa phương luôn ủng hộ và mong muốn nhân rộng những mô hình gìn giữ văn hóa gắn với sinh kế bền vững cho phụ nữ vùng cao', ông khẳng định.
Giữa những đổi thay không ngừng của thời cuộc, tiếng khung cửi ở bản Bèn vẫn vang lên đều đặn mỗi ngày. Ở đó, có một người phụ nữ lặng lẽ giữ lửa – để văn hóa Thái không chỉ còn trong ký ức, mà tiếp tục sống cùng hiện tại và tự tin bước tới tương lai tươi sáng.
