Người Pháp bật khóc vì nắng nóng lịch sử
Sống trong căn hộ tầng bảy của một khu nhà bê tông ở phía nam Paris, Samira cho biết cô hoàn toàn tuyệt vọng khi nước Pháp bước vào đợt nắng nóng kỷ lục. "Hôm qua tôi đã ngồi khóc. Tôi nghĩ mình sắp chết", người mẹ đơn thân 35 tuổi nói với Guardian. Căn hộ của cô cũng giống như hàng triệu căn hộ khác ở Pháp: cách nhiệt kém và không có cửa chớp bên ngoài. Ánh nắng chiếu thẳng vào cửa sổ suốt cả ngày khiến căn phòng nóng như một chiếc lò lửa.
"Tôi không thể thở, luôn cảm thấy chóng mặt và ngột ngạt. Tôi chỉ dám bật quạt trong thời gian ngắn vì sợ tiền điện. Mỗi đêm tôi chỉ ngủ được khoảng hai tiếng. Tôi kiệt sức rồi. Mỗi ngày đều là cuộc vật lộn để bảo vệ con trai khỏi cái nóng, và tôi biết tình hình sẽ còn tồi tệ hơn nữa." Con trai 10 tuổi của Samira, Issam, đang học tại một trong hơn 1.800 trường học ở Pháp phải đóng cửa vì nhiệt độ quá cao. "Lớp học của cháu ở tầng trên cùng nóng tới 40 độ C. Trời nóng quá nên chúng cháu không thể học, chỉ ngồi chơi trò chơi", cậu bé kể.
Hơn 44 triệu người Pháp sống trong cảnh báo đỏ
Trong tuần qua, hơn 44 triệu người Pháp, trên tổng số 67 triệu dân, phải sống trong tình trạng cảnh báo đỏ về nắng nóng. Nhiệt độ ban ngày vượt 40°C ở nhiều nơi và vẫn duy trì ở mức nguy hiểm ngay cả vào ban đêm. Đợt nắng nóng trở nên nghiêm trọng hơn bởi phần lớn nhà ở và cơ sở hạ tầng tại Pháp vốn không được thiết kế để đối phó với nền nhiệt cao. Paris, một trong những thành phố đông dân nhất châu Âu, từ lâu được đánh giá là nơi có nguy cơ tử vong do nắng nóng thuộc nhóm cao nhất lục địa.
Theo báo cáo mới công bố của Quỹ Nhà ở Fondation pour le Logement, một nửa số nhà ở tại Pháp không đủ khả năng chống chọi với nhiệt độ cao và khoảng 66% người dân gặp khó khăn khi phải chịu cái nóng ngay trong chính ngôi nhà của mình. "Một trong những yếu tố khiến tình hình trở nên nghiêm trọng hơn là người dân không có khả năng 'thoát khỏi cái nóng'", báo cáo nhận định. Nhiều cư dân sống trong các khu dân cư bê tông hóa gần như không có cây xanh, phải làm việc trong môi trường nóng bức không có điều hòa, di chuyển bằng những chuyến xe buýt đông đúc và ngột ngạt, đồng thời cũng không đủ điều kiện tài chính để rời thành phố đi nghỉ vào mùa hè.
Những giọt nước mắt ở Grigny và khắp châu Âu
Tại Grigny, một trong những thị trấn nghèo nhất vùng Đại Paris, ông Aboubakar, 60 tuổi, đã bật khóc khi đứng dưới căn hộ tầng bốn của mình, nơi nhiệt độ bên trong có thể lên tới 40°C. "Tôi đang ngột ngạt. Tôi không đủ tiền mua quạt. Căn hộ của tôi cũng không có cửa chớp. Ban đêm nóng như lò nung nên tôi không thể ngủ." Ông cho biết cái nóng không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất mà còn khiến tinh thần suy sụp. "Tôi không thể ở trong căn hộ cả ngày nên chỉ còn cách xuống ngồi dưới gốc cây."
Roland, 20 tuổi, một sinh viên đang thực tập trong lĩnh vực công tác thanh niên, cho biết anh và bạn gái phải tranh thủ ra công viên ăn sáng từ rất sớm. "Chúng tôi phải ngồi dưới bóng cây trước khi nhiệt độ tăng quá cao. Sau đó chỉ còn cách đóng kín cửa chớp và ở trong căn hộ tối om nhưng không có chút không khí nào. Chúng tôi chỉ dám mở cửa sổ vào giữa đêm và cũng không dám dùng quạt vì sợ hóa đơn tiền điện."
Nắng nóng hoành hành khắp châu Âu, phá vỡ nhiều kỷ lục
Châu Âu, đặc biệt là Tây Âu, đang trải qua một trong những đợt nắng nóng nghiêm trọng nhất trong nhiều năm qua. Nhiệt độ cực đoan đã khiến hàng chục người thiệt mạng, làm gián đoạn nguồn cung điện, buộc hàng nghìn trường học phải đóng cửa và ảnh hưởng đến nhiều địa danh văn hóa, trong khi các cơ quan khí tượng cảnh báo nắng nóng có thể còn kéo dài. Tại Anh, nhiệt độ ở miền Nam lên tới 36,1°C, mức cao nhất từng được ghi nhận trong tháng 6. Tại Pháp, Paris lập kỷ lục mới của tháng 6 với 40,9°C, chỉ một ngày sau khi thị trấn Pissos ở tây nam nước này ghi nhận mức nhiệt 44,3°C – ngày nóng nhất kể từ khi Pháp bắt đầu thống kê gần 80 năm trước.
Tại Ý, Bộ Y tế đã ban hành cảnh báo đỏ về nắng nóng đối với 16 thành phố, trong đó có Rome, Milan, Florence, Turin và Verona, đồng thời cảnh báo nhiệt độ có thể còn tiếp tục tăng. Đợt nắng nóng cũng gây ra nhiều hệ lụy. Tại Pháp, ít nhất 48 người tử vong do đuối nước khi tìm cách giải nhiệt, hai trẻ nhỏ tử vong vì bị bỏ quên trong ô tô giữa thời tiết nắng nóng. Tây Ban Nha ghi nhận hai người cao tuổi tử vong do say nắng sau nhiều ngày nhiệt độ vượt 40°C. Trong lĩnh vực nông nghiệp, hàng trăm nghìn gia cầm tại Brittany và Pays de la Loire chết vì nắng nóng. Trong khi đó, các nhà máy điện hạt nhân của Pháp phải cắt giảm khoảng 7% sản lượng điện do nguồn nước làm mát không còn đáp ứng được yêu cầu vận hành.
Châu Âu thiếu "bóng râm": Hiệu ứng đảo nhiệt đô thị
Theo Reuters Climate Monitor, đợt nắng nóng lần này được thúc đẩy bởi một hình thái thời tiết gọi là khối Omega (Omega Block), khiến nhiệt độ ở nhiều nơi cao hơn mức trung bình tới 18°C. Tuy nhiên, điều khiến nhiều thành phố châu Âu trở nên nóng hơn nữa lại là hiệu ứng đảo nhiệt đô thị (Urban Heat Island). Hai hiện tượng cộng hưởng khiến các đô thị nóng hơn và lâu hạ nhiệt hơn. Điều này thể hiện rất rõ qua dữ liệu từ vệ tinh Copernicus Sentinel-3 ghi nhận tại Bỉ ngày 24/6. Hình ảnh nhiệt cho thấy nhiệt độ bề mặt tại Brussels vượt 47°C, trong khi khu rừng Sonian gần đó chỉ khoảng 24,5°C. Chênh lệch hơn 20°C này phản ánh rõ tác dụng làm mát của cây xanh so với các khu vực đô thị dày đặc bê tông.
Thực tế, hiệu ứng đảo nhiệt đô thị đã được nhà khí tượng học người Anh Luke Howard nghiên cứu từ hơn hai thế kỷ trước. Nguyên nhân đầu tiên là mật độ xây dựng dày đặc. Các tòa nhà cao tầng cản trở luồng gió tự nhiên, còn những con phố hẹp giống như các "hẻm núi đô thị", giữ không khí nóng bị mắc kẹt ở tầng thấp. Bên cạnh đó, các vật liệu như bê tông, nhựa đường, gạch và mái kim loại hấp thụ năng lượng mặt trời suốt cả ngày rồi giải phóng dần vào ban đêm. Vì vậy, ngay cả khi mặt trời đã lặn, các khu vực đô thị vẫn duy trì nền nhiệt cao, kéo dài cảm giác oi bức và làm tăng nhu cầu sử dụng điện để làm mát.
Các thành phố thường nóng hơn vùng nông thôn xung quanh không chỉ vì bê tông và nhựa đường giữ nhiệt, mà còn bởi chính các hoạt động của con người. Ô tô, hệ thống điều hòa, các tòa nhà văn phòng, trung tâm dữ liệu và nhiều nguồn phát nhiệt khác liên tục tỏa nhiệt vào môi trường, khiến nhiệt độ đô thị có thể cao hơn khu vực lân cận thêm 2-3°C, mức độ nguy hiểm có thể gây tử vong. Đây là vấn đề đặc biệt nghiêm trọng đối với Paris, nơi có mái nhà bằng kẽm dễ bị nóng đến mức khó chịu, biến các căn hộ áp mái ở tầng cao nhất thành những cái bẫy nhiệt chết người.
Đô thị cũng làm suy giảm khả năng tự làm mát của mặt đất. Các bề mặt lát đá và nền bê tông không thấm nước ngăn nước mưa thấm xuống đất, làm giảm quá trình bay hơi – cơ chế tự nhiên giúp mang nhiệt ra khỏi bề mặt. Trong khi đó, các bề mặt tối màu như nhựa đường và mái nhà hấp thụ nhiều bức xạ mặt trời hơn các bề mặt sáng hoặc khu vực có cây xanh, khiến lượng nhiệt tích tụ càng lớn. Ngoài ra, sự thiếu vắng cây xanh cũng làm mất đi một cơ chế làm mát quan trọng. Cây cối không chỉ tạo bóng râm mà còn hạ nhiệt không khí thông qua quá trình thoát hơi nước. Khi diện tích cây xanh bị thu hẹp, hiệu ứng đảo nhiệt đô thị càng trở nên nghiêm trọng. Trong các đợt nắng nóng cực đoan, nhiệt độ tại các thành phố có thể cao hơn khu vực nông thôn lân cận từ 10 đến 15°C.
Giải pháp phủ xanh đô thị và tương lai bền vững
Nhận thấy nguy cơ này, nhiều quốc gia và thành phố châu Âu đang đầu tư mạnh để giảm hiệu ứng đảo nhiệt đô thị. Thành phố Innsbruck (Áo), sau khi xác định các điểm nóng thông qua phân tích khí hậu, đã triển khai hàng loạt giải pháp như tăng diện tích cây xanh, thay thế các bề mặt bê tông bằng vật liệu thấm nước, mở rộng không gian công cộng có bóng râm và lắp đặt thêm các đài phun nước uống. Paris cũng đi đầu trong chiến lược phủ xanh đô thị khi trồng hơn 150.000 cây xanh, mở rộng không gian xanh, phát triển làn đường dành cho xe đạp, tăng diện tích phố đi bộ và từng bước giảm chỗ đỗ ô tô. Những giải pháp này không chỉ giúp hạ nhiệt thành phố mà còn cải thiện sức khỏe cộng đồng, giảm ô nhiễm không khí và tăng khả năng chống chịu trước các đợt nắng nóng trong tương lai.
Con người - "Thủ phạm không thể chối cãi"
Theo các nhà khoa học, đợt nắng nóng đang bao trùm châu Âu không đơn thuần là một hiện tượng thời tiết bất thường. Khối Omega có thể là tác nhân trực tiếp khiến không khí nóng bị "mắc kẹt" nhiều ngày. Hiệu ứng đảo nhiệt đô thị khiến các thành phố càng nóng hơn vì bê tông, nhựa đường và các tòa nhà giữ nhiệt. Nhưng ở tầng sâu hơn, biến đổi khí hậu do con người gây ra mới là nguyên nhân khiến những đợt nắng nóng như vậy ngày càng dễ xảy ra, kéo dài hơn và khắc nghiệt hơn. Các nhà khoa học của World Weather Attribution cho rằng, nếu Trái Đất vẫn ở mức nhiệt của khoảng 50 năm trước, đợt nắng nóng lần này gần như không thể xảy ra với cường độ như hiện nay. Chỉ trong nửa thế kỷ, nhiệt độ trung bình toàn cầu đã tăng khoảng 1,1°C, nhưng chừng đó cũng đủ làm thay đổi đáng kể xác suất xuất hiện của các hiện tượng thời tiết cực đoan.
Điều đó cũng đồng nghĩa, nếu lượng khí thải gây hiệu ứng nhà kính không được cắt giảm, những gì châu Âu đang trải qua hôm nay có thể sẽ không còn là hiện tượng hiếm gặp, mà dần trở thành trạng thái "bình thường mới". Như Giáo sư Friederike Otto, chuyên gia khí hậu tại Đại học Imperial College London, nhận định: "Điều thực sự quan trọng lúc này là chúng ta muốn xây dựng một tương lai như thế nào cho chính mình, và liệu chúng ta có sẵn sàng làm những điều cần thiết để bảo vệ tương lai đó hay không." Câu chuyện của châu Âu không chỉ là chuyện của riêng châu Âu. Nó cũng là lời nhắc rằng con người cần phải gìn giữ những "bóng mát" lâu dài cho các thế hệ mai sau: Những thành phố nhiều cây xanh hơn, những đô thị ít bê tông hơn và một môi trường sống bền vững hơn.
