Nghệ nhân M'nông kiên trì gìn giữ thổ cẩm truyền thống giữa thách thức hiện đại
Chiều buông xuống, không gian nhà sinh hoạt văn hóa cộng đồng của thôn (bon) Pi Nao lại rộn ràng với tiếng thoi đưa nhịp nhàng. Những âm thanh ấy không chỉ là nhịp đập từ hoạt động dệt thổ cẩm, mà còn là sự tiếp nối của một nghề truyền thống lâu đời, mang đậm bản sắc dân tộc M'nông.
Nguy cơ mai một và quyết tâm bảo tồn
Với hơn 40 năm gắn bó với khung dệt, nghệ nhân H'Yon hiểu rõ từng đường dệt, từng sắc màu mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc của dân tộc mình. Đối với bà, thổ cẩm không đơn thuần là sản phẩm thủ công, mà là nơi lưu giữ ký ức cộng đồng, phản ánh quan niệm về vũ trụ, thiên nhiên và con người qua từng nét hoa văn tinh xảo.
Tuy nhiên, trước làn sóng hội nhập và sự thay đổi trong sinh hoạt, trang phục hiện đại dần thay thế trang phục truyền thống. Thổ cẩm xuất hiện ngày càng ít trong đời sống hằng ngày, chủ yếu chỉ được mặc trong các lễ hội và sự kiện lớn của bon. Bên cạnh đó, lớp trẻ cũng không còn mặn mà với nghề xưa, dẫn đến nguy cơ mai một hiện hữu rõ rệt, không chỉ trong những khung cửi vắng bóng người, mà còn trong sự thưa dần của những người hiểu và đọc được ý nghĩa sâu xa của hoa văn.
Trăn trở trước thực tế đó, với vai trò Bí thư Chi bộ, nghệ nhân H'Yon quyết không chấp nhận để nghề truyền thống bị mai một. Bà đã đứng ra vận động chị em trong bon thành lập Tổ hợp tác dệt thổ cẩm, do chính bà làm Tổ trưởng, vừa tạo không gian sinh hoạt nghề nghiệp, vừa mở lớp truyền dạy cho thế hệ trẻ.
Lớp học đặc biệt và ý thức gìn giữ bản sắc
Nghệ nhân H'Yon chia sẻ: "Từ nhỏ, tôi đã theo mẹ, theo bà học dệt, bây giờ đã biết nghề thì phải có trách nhiệm truyền lại cho thế hệ trẻ để bảo tồn văn hóa của dân tộc mình. Nếu văn hóa truyền thống không được lưu truyền, sau này con cháu sẽ không còn hiểu tổ tiên đã gửi gắm điều gì trong thổ cẩm."
Hiện nay, nhà văn hóa cộng đồng bon Pi Nao đã trở thành một lớp học đặc biệt. Những buổi chiều sau giờ lao động, các thiếu nữ lại tập trung quanh khung cửi, chăm chú theo dõi từng thao tác của người thầy. Từ cách mắc sợi, chọn màu đến kỹ thuật tạo hoa văn, tất cả đều được nghệ nhân H'Yon hướng dẫn tỉ mỉ. Không khí lớp học giản dị nhưng nghiêm túc, bởi ai cũng hiểu đây không chỉ là học nghề, mà còn là học cách gìn giữ bản sắc văn hóa quý báu.
Chị H'Hoa, một thành viên trẻ của Tổ hợp tác dệt thổ cẩm, cho biết: "Nhìn người lớn dệt tưởng chừng đơn giản, nhưng khi làm mới thấy không hề dễ. Mỗi chi tiết đều có ý nghĩa riêng, sai một chút là hỏng cả tấm vải." Theo chị, qua từng buổi học, các học viên không chỉ rèn luyện sự kiên trì, tỉ mỉ mà còn được nghe kể về nguồn gốc hoa văn, về phong tục, nghi lễ gắn với trang phục truyền thống, giúp nhận diện rõ hơn và tự hào về giá trị văn hóa của dân tộc, từ đó hình thành ý thức gìn giữ một cách tự giác.
Hướng đi mới và sự hỗ trợ cần thiết
Để thổ cẩm thật sự trở thành sinh kế bền vững, nghệ nhân H'Yon cho rằng cần có thêm sự hỗ trợ về thiết kế, quảng bá và kết nối thị trường. Bà chia sẻ: "Chúng tôi mong được học hỏi thêm kỹ năng cải tiến mẫu mã, giới thiệu sản phẩm rộng rãi hơn. Khi nghề dệt mang lại thu nhập ổn định, người trẻ sẽ có thêm động lực gắn bó."
Không dừng lại ở việc khôi phục kỹ thuật dệt truyền thống, nghệ nhân H'Yon cùng các thành viên Tổ hợp tác dệt thổ cẩm còn chủ động tìm hướng đi mới cho sản phẩm. Từ chất liệu và hoa văn cổ truyền, họ sáng tạo thêm nhiều mặt hàng phù hợp thị hiếu hiện đại như túi xách, ví, phụ kiện và vật dụng trang trí. Sự linh hoạt ấy giúp thổ cẩm không chỉ xuất hiện trong lễ hội hay nghi thức truyền thống, mà từng bước đi vào đời sống hằng ngày và thị trường du lịch thông qua các sản phẩm quà tặng, góp phần lan tỏa hình ảnh văn hóa M'nông một cách rộng rãi.
Theo lãnh đạo xã Nhân Cơ, việc khôi phục và duy trì nghề truyền thống đã góp phần củng cố khối đại đoàn kết trong cộng đồng. Khi người dân cùng chung tay vì một mục tiêu văn hóa, mối liên kết cộng đồng càng thêm bền chặt, và vai trò nêu gương của người đứng đầu chi bộ càng được khẳng định bằng những hành động cụ thể và thiết thực.
