Nghệ An tự hào là vùng đất địa linh nhân kiệt, nơi giao thoa của nhiều sắc thái văn hóa đặc sắc từ vùng đồng bằng ven biển đến cộng đồng các dân tộc thiểu số miền Tây xứ Nghệ như Thái, Thổ, Mông, Khơ Mú, Ơ Đu. Địa phương sở hữu nguồn vốn văn hóa bản địa vô giá bao gồm hệ thống di tích lịch sử phong phú với gần 500 di tích được xếp hạng, các làng nghề truyền thống lâu đời và đặc biệt là Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh – Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Ngoài ra, Nghệ An còn có hệ thống di sản văn hóa vật thể và phi vật thể đa dạng, phong phú, phân bố đồng đều khắp nơi. Địa phương có hàng trăm lễ hội truyền thống hàng năm, trong đó có hàng chục lễ hội nổi tiếng trước đây bị mai một, nay được phục hồi như các lễ hội đền Cuông, đền Cờn, đền Quả Sơn, đền Vua Mai, đền Bạch Mã, đền Hồng Sơn, chùa Sư Nữ… Miền núi phía Tây có các lễ hội Xăng Khan, Hang Bua, đền Chín Gian, đền Vạn… Gần đây, tỉnh còn xây dựng nên một số lễ hội mới mang sắc thái hiện đại như lễ hội làng Sen (19/5), lễ hội sông nước Cửa Lò (30/4 - 1/5), lễ hội uống nước nhớ nguồn (27/7)…
Cùng với đó có hơn 2.500 di tích - danh thắng, với hàng trăm di tích lịch sử được xếp hạng quốc gia và cấp tỉnh. Đây cũng là nguồn lực quan trọng để phát triển một số ngành công nghiệp văn hóa của tỉnh nhà. Nhiều chuyên gia đánh giá rằng, Nghệ An không thiếu tài nguyên văn hóa, vấn đề cốt lõi nằm ở cách tổ chức khai thác để hình thành sản phẩm và thị trường. Du lịch – một cấu phần quan trọng của công nghiệp văn hóa – cho thấy dư địa phát triển lớn tại địa phương.
Thực tế chứng minh, du lịch – mắt xích đầu tiên của chuỗi công nghiệp văn hóa Nghệ An – đang tăng trưởng ấn tượng. Năm 2024, Nghệ An đón hơn 9,45 triệu lượt du khách, doanh thu đạt 28.569 tỷ đồng, trong đó doanh thu du lịch trực tiếp khoảng 11.160 tỷ đồng. Sang năm 2025, dù chịu tác động của thiên tai và sự cạnh tranh từ các điểm đến khác, toàn tỉnh vẫn đón khoảng 9,9 triệu lượt khách tham quan; khách lưu trú đạt hơn 6,22 triệu lượt, khách quốc tế khoảng 135.000 lượt. Tổng thu từ du lịch đạt 30.601 tỷ đồng, doanh thu du lịch trực tiếp khoảng 11.921 tỷ đồng.
Những con số này cho thấy sức hút của các sản phẩm du lịch văn hóa – tâm linh, lễ hội và trải nghiệm bản địa, đồng thời phản ánh vai trò ngày càng rõ nét của ngành du lịch trong chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa tỉnh nhà.
Dù sở hữu số liệu tăng trưởng khả quan, nhưng ngành công nghiệp văn hóa tại Nghệ An vẫn chưa phát triển tương xứng với tiềm năng. Nguồn nhân lực lĩnh vực văn hóa còn thiếu; cơ sở vật chất, thiết chế văn hóa ở nhiều nơi xuống cấp; khoảng cách hưởng thụ văn hóa giữa các vùng miền còn lớn; thị trường công nghiệp văn hóa phát triển chưa tương xứng với tiềm năng; việc ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa còn hạn chế.
Khơi dậy "mỏ vàng" di sản
Bộ Chính trị đã đặt mục tiêu đưa Nghệ An trở thành trung tâm văn hóa của vùng Bắc Trung Bộ (Nghị quyết 39-NQ/TW). Đồng thời, Nghị quyết số 80-NQ/TW của Chính phủ cũng giao chỉ tiêu rất cụ thể: đến năm 2030, công nghiệp văn hóa phải đóng góp 7% GDP và tăng lên 9% vào năm 2045. Để hiện thực hóa các cột mốc tham vọng này, Nghệ An xác định đây là một ngành kinh tế tạo ra giá trị gia tăng cực lớn thông qua các giải pháp đột phá.
Thời gian qua, tỉnh Nghệ An đã tập trung lãnh đạo, chỉ đạo triển khai đồng bộ nhiều nhiệm vụ, giải pháp quan trọng nhằm phát huy giá trị văn hóa xứ Nghệ, xây dựng con người Nghệ An phát triển toàn diện, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững.
Trong quá trình triển khai nghị quyết, Nghệ An xác định phát triển văn hóa là nhiệm vụ trọng tâm, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Công tác đổi mới tư duy, nâng cao nhận thức về phát triển văn hóa được chú trọng thực hiện từ tỉnh đến cơ sở. Tuyên truyền trên nền tảng số được đẩy mạnh, lan tỏa các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của quê hương xứ Nghệ.
Nghệ An đã tích cực tham mưu xây dựng nhiều chương trình, đề án về bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa. Nổi bật là các chính sách hỗ trợ bảo tồn và phát huy di sản văn hóa; các đề án bảo vệ và phát huy dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh; quy hoạch hệ thống di tích đến năm 2030, tầm nhìn 2050; quy hoạch Khu di tích quốc gia đặc biệt Kim Liên. Nhiều chính sách hỗ trợ hoạt động văn hóa cơ sở, bảo tồn di sản, hỗ trợ nghệ nhân, câu lạc bộ dân ca, đội văn nghệ truyền thống và phát triển du lịch tiếp tục được triển khai hiệu quả. Ngành văn hóa cũng đang tham mưu UBND tỉnh trình HĐND tỉnh ban hành chính sách hỗ trợ phát triển du lịch cộng đồng, góp phần khai thác hiệu quả tiềm năng văn hóa gắn với phát triển du lịch bền vững.
Cùng với bảo tồn di sản, Nghệ An đặc biệt quan tâm xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, văn minh. Các phong trào "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa", xây dựng gia đình văn hóa, làng văn hóa tiêu biểu tiếp tục được triển khai sâu rộng. Công tác quản lý và tổ chức lễ hội, xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước được tăng cường.
Bên cạnh đó, ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa tiếp tục được đẩy mạnh. Tỉnh đã triển khai số hóa hồ sơ di tích, tài liệu Hán - Nôm; ứng dụng công nghệ số trong trưng bày tại Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh và Khu di tích Kim Liên. Việc xây dựng Đề án phát triển hệ thống truyền thông cơ sở dựa trên ứng dụng công nghệ thông tin - viễn thông cũng đang được triển khai.
Trong phát triển công nghiệp văn hóa và du lịch văn hóa, Nghệ An đang tập trung xây dựng nhiều sản phẩm du lịch mang bản sắc riêng của địa phương như du lịch lịch sử - tâm linh, du lịch cộng đồng miền Tây, du lịch biển gắn với văn hóa và ẩm thực xứ Nghệ. Các sự kiện lớn như Festival du lịch Cửa Lò, Lễ hội Làng Sen, Festival dân ca Ví, Giặm, Festival ẩm thực lươn Nghệ An… tiếp tục được tổ chức nhằm quảng bá hình ảnh quê hương, thu hút du khách.
Đặc biệt, tỉnh nghiên cứu phát triển các chương trình biểu diễn thực cảnh nghệ thuật dân ca Ví, Giặm thành sản phẩm công nghiệp văn hóa phục vụ phát triển kinh tế đêm và du lịch trải nghiệm. Một số chương trình như "Mote Show", "Choa Show", "Lời Ví neo sóng", "Lửa Xô viết", "Chuyện làng Sen"… đang được xây dựng để biểu diễn thường xuyên tại các điểm du lịch, di tích trọng điểm.
Tỉnh cũng tiếp tục đầu tư nâng cấp hệ thống bảo tàng, di tích, thiết chế văn hóa; đẩy mạnh xã hội hóa và thu hút đầu tư vào các dự án văn hóa, du lịch quy mô lớn như không gian trải nghiệm số "Tinh hoa xứ Nghệ", trung tâm văn hóa đa chức năng, các khu du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng và không gian sáng tạo.
Trong thời gian tới, Nghệ An sẽ tiếp tục hoàn thiện các cơ chế, chính sách phát triển văn hóa; đẩy mạnh bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống; tập trung triển khai các dự án tu bổ, tôn tạo di tích; tăng cường ứng dụng công nghệ số; phát triển mạnh du lịch văn hóa và các ngành công nghiệp văn hóa, góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đáp ứng yêu cầu phát triển trong kỷ nguyên mới…
Tại cuộc họp triển khai thực hiện Nghị quyết 80 về phát triển văn hóa Việt Nam trong thời kỳ mới diễn ra gần đây, ông Thái Văn Thành – Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nghệ An đã quán triệt sâu sắc tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW. Lãnh đạo tỉnh khẳng định, xác định phát triển văn hóa không phải là nhiệm vụ riêng lẻ của ngành văn hóa mà là trách nhiệm chung của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội.
Phó Chủ tịch UBND tỉnh cũng nhấn mạnh yêu cầu cốt lõi trong giai đoạn mới: Phải gắn kết chặt chẽ giữa công tác bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống với phát triển du lịch, công nghiệp văn hóa và chiến lược chuyển đổi số toàn diện. Đồng thời, Nghệ An cần tăng cường hơn nữa công tác truyền thông, quảng bá mạnh mẽ hình ảnh, thương hiệu địa phương ra thế giới, chủ động huy động hiệu quả các nguồn lực xã hội hóa để tái đầu tư bền vững cho văn hóa. Những hành động quyết liệt này sẽ góp phần cùng cả nước xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Qua đó, phát huy tối đa "sức mạnh mềm" văn hóa xứ Nghệ, đóng góp trực tiếp và thiết thực vào sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước trong giai đoạn hội nhập mới.
